Jak zmieniają się źrenice po narkotykach? Rozszerzone i szpilkowate oczy

5,2K

Rozszerzone, zwężone czy szpilkowate źrenice mogą pojawić się po przyjęciu substancji pobudzających, opioidów, leków psychotropowych, środków halucynogennych albo preparatów oddziałujących na autonomiczny układ nerwowy, informuje Krysztalowy. Wielkość źrenic zależy jednak również od oświetlenia, emocji, wieku, zmęczenia, urazu neurologicznego i chorób oka, dlatego sam wygląd oczu nie pozwala wiarygodnie ustalić, co dana osoba przyjęła.

Najbardziej charakterystyczne różnice dotyczą kierunku reakcji: stymulanty i klasyczne psychodeliki zazwyczaj rozszerzają źrenice, natomiast opioidy często powodują ich wyraźne zwężenie. Czas utrzymywania się zmian może wynosić od kilkudziesięciu minut do kilkunastu godzin, ale zależy od dawki, drogi podania, metabolizmu, tolerancji oraz jednoczesnego przyjęcia innych substancji. Szczególnie niebezpieczne są szpilkowate źrenice połączone z sennością i wolnym oddechem, a także nagła nierówność źrenic z bólem głowy lub zaburzeniami świadomości.

Dlaczego substancje psychoaktywne zmieniają wielkość źrenic

Źrenica jest otworem znajdującym się w centralnej części tęczówki, a jej średnica zmienia się przede wszystkim w odpowiedzi na ilość światła. W jasnym otoczeniu mięsień zwieracz źrenicy zmniejsza jej średnicę, natomiast w ciemności mięsień rozwieracz powoduje rozszerzenie. Proces ten jest kontrolowany przez autonomiczny układ nerwowy, działający niezależnie od świadomej decyzji człowieka.

Substancje pobudzające mogą nasilać aktywność układu współczulnego, który uczestniczy w reakcji mobilizacyjnej organizmu. Wtedy obok przyspieszonego tętna, wzrostu ciśnienia, napięcia i potliwości może pojawić się mydriaza, czyli rozszerzenie źrenic. Klasyczne psychodeliki także wpływają na szlaki nerwowe odpowiedzialne za reakcję źrenic, choć mechanizm nie ogranicza się wyłącznie do prostego „pobudzenia”.

Opioidy działają inaczej. Pobudzenie receptorów opioidowych może prowadzić do przewagi mechanizmów zwężających źrenicę, dlatego po heroinie, morfinie, fentanylu lub dużych dawkach kodeiny obserwuje się niekiedy miozę. Przy ciężkim zatruciu źrenice mogą wyglądać jak bardzo małe punkty.

Nie istnieje jedna „normalna” średnica źrenicy odpowiednia dla każdej osoby i wszystkich warunków. Ocena ma sens dopiero po uwzględnieniu oświetlenia, reakcji obu oczu na światło, zachowania człowieka oraz innych objawów.

Na wielkość źrenic mogą wpływać również legalnie stosowane leki. Krople okulistyczne używane podczas badania dna oka celowo rozszerzają źrenice, natomiast niektóre preparaty przeciwjaskrowe je zwężają. Zmiany mogą wywoływać także leki antycholinergiczne, część antydepresantów, preparaty przeciwhistaminowe, leki przeciw nudnościom i niektóre środki stosowane w neurologii.

Rozszerzone źrenice — po jakich substancjach mogą się pojawić

Rozszerzone źrenice po substancjach są najczęściej kojarzone ze stymulantami, empatogenami i psychodelikami. Źrenice mogą być duże nawet w dość jasnym pomieszczeniu, a ich reakcja na światło bywa osłabiona lub opóźniona. Nie oznacza to jednak, że każda osoba po danej substancji będzie wyglądać identycznie.

Przy amfetaminie i metamfetaminie rozszerzeniu źrenic mogą towarzyszyć pobudzenie psychoruchowe, szybka mowa, brak apetytu, zgrzytanie zębami, napięcie mięśni oraz długotrwała bezsenność. Kokaina również może powodować mydriazę, ale jej ostre działanie po podaniu donosowym zwykle trwa krócej niż działanie wielu pochodnych amfetaminy. Po kolejnych dawkach objawy mogą jednak utrzymywać się przez znaczną część nocy.

MDMA często łączy wyraźne rozszerzenie źrenic z napięciem szczęki, wzrostem temperatury ciała, potliwością i przyspieszeniem tętna. Przy LSD, psylocybinie oraz innych psychodelikach duże źrenice mogą utrzymywać się przez kilka lub kilkanaście godzin, zależnie od środka. Samo rozszerzenie nie pozwala odróżnić konkretnego psychodeliku od stymulantu.

Najczęstsze grupy substancji związane z mydriazą to:

• amfetamina i metamfetamina;
• kokaina i crack;
• MDMA i substancje o zbliżonym działaniu;
• LSD;
• psylocybina;
• meskalina;
• niektóre nowe substancje psychoaktywne;
• atropina i inne środki o działaniu antycholinergicznym;
• część leków przeciwdepresyjnych i przeciwhistaminowych;
• krople rozszerzające źrenice stosowane w okulistyce.

Rozszerzenie po lekach okulistycznych może być znaczne, ale nie musi wiązać się ze zmianą zachowania. Po zakropleniu oczu częste są natomiast światłowstręt, niewyraźne widzenie z bliska i trudności z dostosowaniem wzroku do jasnego otoczenia.

„Sam wygląd źrenic nie jest dowodem zażycia narkotyków — to jedynie jedna z możliwych wskazówek, którą należy oceniać w szerszym kontekście” — podkreślono w materiale wyjaśniającym, jak narkotyki wpływają na źrenice.

Zwężone i szpilkowate źrenice po opioidach

Szpilkowate źrenice po opioidach są jednym z najlepiej rozpoznawalnych objawów działania tej grupy substancji. Mioza może pojawić się po heroinie, morfinie, fentanylu, oksykodonie, metadonie lub kodeinie, choć jej nasilenie nie jest identyczne w każdym przypadku. Źrenice mogą być małe, symetryczne i słabo rozszerzać się w ciemności.

Samo zwężenie nie przesądza jeszcze o zatruciu. Znacznie większe znaczenie ma połączenie małych źrenic z zaburzeniami oddechu, narastającą sennością, brakiem kontaktu i wiotkością mięśni. Klasyczny obraz ciężkiego przedawkowania opioidów obejmuje zaburzenia świadomości, depresję oddechową i miozę, lecz nie wszystkie trzy elementy muszą wystąpić jednocześnie.

Nie można również zakładać, że osoba z rozszerzonymi źrenicami nie przyjęła opioidu. Przy ciężkim niedotlenieniu, zatrzymaniu krążenia, jednoczesnym użyciu stymulantów albo w późnej fazie zatrucia wygląd źrenic może odbiegać od typowego obrazu. Mieszanki substancji dodatkowo utrudniają ocenę.

Do alarmujących objawów zatrucia opioidami należą:

• oddech wolniejszy niż zwykle, płytki lub nieregularny;
• długie przerwy między oddechami;
• brak reakcji na głośne wołanie i potrząśnięcie za ramiona;
• sinawe usta lub paznokcie;
• wiotkie ciało;
• chłodna, blada lub wilgotna skóra;
• bulgotanie, chrapanie albo nietypowe dźwięki oddechowe;
• szpilkowate źrenice;
• utrata przytomności.

Osoby używające preparatów z kodeiną powinny pamiętać, że jest ona metabolizowana do morfiny, a tempo tego procesu różni się między pacjentami. Większe dawki mogą powodować senność, spowolnienie oraz zwężenie źrenic. Więcej o mechanizmie działania i ryzyku regularnego przyjmowania wyjaśnia poradnik dotyczący tego, czy kodeina uzależnia i jakie daje objawy.

Jak długo utrzymują się zmiany źrenic po poszczególnych substancjach

Czas widocznych zmian nie jest równy czasowi wykrywalności substancji w moczu, krwi lub włosach. Źrenice mogą wrócić do zwykłej reakcji długo przed tym, zanim metabolity przestaną być wykrywalne. Z drugiej strony niewyspanie, kolejne dawki, odwodnienie i mieszanie środków mogą przedłużyć nietypowy wygląd oczu.

Podane przedziały są orientacyjne i odnoszą się przede wszystkim do okresu ostrego działania. Nie służą do ustalania godziny przyjęcia substancji. Różnice między dwiema osobami mogą być znaczne nawet po podobnej dawce.

Substancja lub grupa	Typowa zmiana w oczach	Orientacyjny czas ostrego wpływu na źrenice	Częste objawy towarzyszące
Kokaina	Rozszerzenie	Około 1–3 godzin, dłużej po kolejnych dawkach	Pobudzenie, szybkie tętno, niepokój
Amfetamina	Rozszerzenie	Około 4–12 godzin	Bezsenność, napięcie, brak apetytu
Metamfetamina	Wyraźne rozszerzenie	Często 8–24 godziny	Silne pobudzenie, potliwość, zaciskanie szczęki
MDMA	Rozszerzenie	Zwykle 4–8 godzin	Szczękościsk, wzrost temperatury, pragnienie
LSD	Znaczne rozszerzenie	Zwykle 8–12 godzin, czasem dłużej	Zmiany percepcji, niepokój lub euforia
Psylocybina	Rozszerzenie	Najczęściej 4–6 godzin	Zmiany percepcji i poczucia czasu
Heroina	Zwężenie, często źrenice punktowe	Najczęściej kilka godzin	Senność, spowolniony oddech
Morfina	Zwężenie	Zależnie od postaci około 4–6 godzin lub dłużej	Senność, nudności, spowolnienie
Fentanyl	Silne zwężenie	Czas zależy od drogi podania i preparatu	Bardzo wysokie ryzyko depresji oddechowej
Kodeina	Zwężenie	Zwykle kilka godzin	Senność, spowolnienie, nudności
THC	Reakcja niejednoznaczna; częściej przekrwienie oczu i osłabiony odruch źreniczny	Kilka godzin	Czerwone oczy, wolniejsze skupianie wzroku
Alkohol	Zwykle brak charakterystycznej zmiany średnicy; możliwy oczopląs	Zależnie od dawki przez wiele godzin	Zaburzenia równowagi, mowa bełkotliwa
Krople rozszerzające źrenice	Silne rozszerzenie	Od kilku godzin do ponad doby, zależnie od preparatu	Światłowstręt, niewyraźne widzenie z bliska

Kokaina jest szybko metabolizowana, ale częste ponawianie dawki może podtrzymywać rozszerzenie źrenic i pobudzenie. Po amfetaminie lub metamfetaminie nietypowy wygląd oczu może utrzymywać się znacznie dłużej, zwłaszcza gdy osoba nie śpi przez całą noc. W przypadku psychodelików czas zmian zwykle pokrywa się z okresem zaburzeń percepcji.

Po opioidach mioza najczęściej słabnie wraz z ustępowaniem działania środka. Wyjątkiem są preparaty o przedłużonym uwalnianiu, metadon, plastry z fentanylem albo wielokrotne dawki. W takich sytuacjach zagrożenie zaburzeniami oddechu może utrzymywać się dłużej, niż oczekuje osoba przyjmująca substancję.

Nie należy obserwować zegarka i czekać, aż źrenice „wrócą do normy”, gdy człowiek jest nieprzytomny, ma wolny oddech, drgawki, silny ból w klatce piersiowej albo bardzo wysoką temperaturę. O pilności pomocy decyduje stan całego organizmu, a nie średnica źrenic.

Marihuana a oczy — czerwone spojówki nie określają wielkości źrenic

Marihuana jest często kojarzona z czerwonymi oczami. Przekrwienie spojówek wynika jednak z rozszerzenia drobnych naczyń krwionośnych i nie jest tym samym co rozszerzenie źrenicy. W badaniach nad reakcją źrenic po THC obserwowano różne wyniki zależne od dawki, warunków pomiaru, doświadczenia użytkownika i oświetlenia.

Dlatego nie należy automatycznie przypisywać marihuanie jednej, zawsze powtarzalnej średnicy źrenic. Bardziej miarodajne mogą być osłabienie lub spowolnienie odruchu na światło, trudności z szybkim ustawianiem ostrości, przekrwione spojówki oraz zmieniona koordynacja wzrokowo-ruchowa. U części osób występuje również światłowstręt.

THC może wpływać na postrzeganie odległości, ocenę prędkości oraz czas reakcji. To istotne przy prowadzeniu pojazdu, obsłudze maszyn i wykonywaniu zadań wymagających precyzji. Brak wyraźnie rozszerzonych lub zwężonych źrenic nie oznacza braku upośledzenia sprawności.

Po zaprzestaniu regularnego używania mogą wystąpić drażliwość, bezsenność, zmniejszony apetyt i trudności z koncentracją. Przebieg oraz orientacyjny czas tych dolegliwości opisano szerzej w materiale o objawach odstawienia marihuany.

„Objawy odstawienia są sygnałem, że organizm uczy się funkcjonować bez substancji — to etap przejściowy, a nie powód do rezygnacji z abstynencji” — zaznaczono w poradniku poświęconym odstawieniu marihuany.

Alkohol, benzodiazepiny i leki nasenne — patrz nie tylko na średnicę źrenic

Alkohol nie wywołuje tak charakterystycznej zmiany wielkości źrenic jak opioidy albo stymulanty. Znacznie bardziej widoczne mogą być oczopląs, opóźniona reakcja na bodźce, trudności z utrzymaniem wzroku na jednym punkcie oraz zaburzenia koordynacji. Przy dużych stężeniach alkoholu dochodzi do spowolnienia oddechu i utraty świadomości.

Benzodiazepiny oraz część leków nasennych również nie muszą powodować wyraźnej, powtarzalnej zmiany średnicy źrenic. Typowe są senność, niewyraźna mowa, osłabienie napięcia mięśni, zaburzenia pamięci i chwiejny chód. Łączenie ich z alkoholem lub opioidami może nasilać zahamowanie ośrodkowego układu nerwowego.

Przy mieszanym zatruciu wygląd oczu może być mylący. Stymulant może częściowo maskować senność wywołaną opioidem, ale nie usuwa ryzyka zatrzymania oddechu. Z kolei duże źrenice po stymulancie nie wykluczają jednoczesnego przyjęcia fentanylu lub heroiny.

Na szczególną uwagę zasługują:

• narastająca senność i trudność z obudzeniem;
• bełkotliwa lub niezrozumiała mowa;
• utrata równowagi;
• wolny albo nieregularny oddech;
• wymioty u osoby z zaburzoną świadomością;
• nagłe pobudzenie przechodzące w osłabienie;
• oczopląs;
• brak prawidłowej reakcji źrenic na światło.

Regularne używanie leków nasennych może prowadzić do tolerancji, zwiększania dawek oraz zespołu odstawiennego. Nagłe odstawienie części preparatów po długim stosowaniu może być ryzykowne, dlatego szczegóły dotyczące objawów i leczenia przedstawiono w artykule o uzależnieniu od leków nasennych.

Jak prawidłowo ocenić źrenice i nie wyciągać pochopnych wniosków

Ocenę najlepiej rozpocząć w równomiernie oświetlonym pomieszczeniu. Trzeba sprawdzić, czy obie źrenice mają podobną wielkość, czy zwężają się po skierowaniu światła oraz czy ponownie rozszerzają się po jego odsunięciu. Nie należy świecić mocną latarką przez długi czas ani wykonywać badania podczas prowadzenia pojazdu.

Niewielka, stała różnica między źrenicami może być fizjologiczną cechą danej osoby. Bardziej niepokojąca jest nagła zmiana, szczególnie po urazie głowy albo z towarzyszącym bólem, podwójnym widzeniem, osłabieniem kończyn lub trudnościami z mówieniem. Wtedy przyczyną nie musi być żadna substancja.

Ocena powinna obejmować cztery elementy:

1. Wielkość — czy źrenice są małe, średnie czy bardzo duże w danych warunkach oświetleniowych.
2. Symetrię — czy obie mają zbliżoną średnicę.
3. Reakcję na światło — czy po oświetleniu zwężają się szybko i wyraźnie.
4. Objawy towarzyszące — oddech, świadomość, zachowanie, równowaga, temperatura i tętno.

Nie należy próbować rozpoznawać substancji wyłącznie na podstawie zdjęcia oczu. Aparaty automatycznie zmieniają ekspozycję, lampy błyskowe wpływają na odruch źreniczny, a szerokokątne obiektywy mogą zniekształcać proporcje. Zdjęcie wykonane w ciemności i fotografia zrobiona chwilę po użyciu lampy będą nieporównywalne.

Równie niebezpieczne jest uznanie, że prawidłowo wyglądające źrenice oznaczają brak zatrucia. Niektóre substancje nie powodują charakterystycznej zmiany, a połączenie kilku środków może dawać obraz odbiegający od podręcznikowego.

Kiedy zmiana źrenic wymaga natychmiastowej pomocy

Źrenice po narkotykach są tylko jednym z elementów oceny stanu osoby. Pogotowie należy wezwać, gdy występuje utrata przytomności, trudność z oddychaniem, drgawki, sinienie, bardzo wysoka temperatura, silny ból w klatce piersiowej albo gwałtowne zaburzenia zachowania. Numer alarmowy w Polsce to 112.

Przy podejrzeniu zatrucia opioidami szczególnie alarmujące są szpilkowate źrenice połączone z wolnym oddechem. Osobę nieprzytomną, która oddycha, należy ułożyć w pozycji bocznej i stale kontrolować. Gdy nie oddycha prawidłowo, trzeba rozpocząć resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora.

Jeśli dostępny jest nalokson i istnieje podejrzenie zatrucia opioidami, powinien zostać użyty zgodnie z instrukcją preparatu. Jego podanie nie zastępuje wezwania zespołu ratownictwa medycznego. Działanie niektórych opioidów może trwać dłużej niż działanie naloksonu, dlatego objawy mogą powrócić.

„Przy przedawkowaniu liczą się minuty — szybkie wezwanie pomocy może uratować życie” — przypomina poradnik o objawach przedawkowania narkotyków i pierwszej pomocy.

Do przyjazdu ratowników:

• nie zostawiaj osoby samej;
• sprawdzaj oddech;
• usuń z otoczenia niebezpieczne przedmioty;
• zabezpiecz opakowania, tabletki lub pozostałości substancji dla ratowników;
• nie podawaj kawy, alkoholu ani kolejnych leków;
• nie wkładaj niczego do ust podczas drgawek;
• nie zmuszaj nieprzytomnej osoby do chodzenia;
• nie wywołuj wymiotów;
• nie wkładaj poszkodowanego pod zimny prysznic;
• przekaż ratownikom wszystko, co wiadomo o przyjętych środkach.

Nagła nierówność źrenic wymaga pilnej reakcji również wtedy, gdy nie ma podejrzenia użycia substancji. Anizokoria po urazie głowy, z silnym bólem, opadaniem powieki, osłabieniem jednej strony ciała lub zaburzeniami mowy może wskazywać na poważny problem neurologiczny.

Czy po wyglądzie oczu można rozpoznać konkretną substancję

Nie można wiarygodnie zidentyfikować konkretnego środka wyłącznie na podstawie źrenic. Rozszerzenie występuje po wielu stymulantach, psychodelikach i lekach, a także przy stresie, bólu albo przebywaniu w ciemności. Zwężenie może wynikać z działania opioidów, leków okulistycznych, zmian neurologicznych lub zwykłej ekspozycji na jasne światło.

Większą wartość ma zestaw objawów. Duże źrenice, szybkie tętno, potliwość, zaciskanie szczęki i bezsenność mogą wskazywać na działanie stymulantu. Małe źrenice, senność i wolny oddech są typowe dla opioidów, ale wymagają natychmiastowego traktowania jako możliwe zatrucie.

Ostateczne potwierdzenie wymaga wywiadu, badania lekarskiego oraz — gdy jest to potrzebne — badań toksykologicznych. Nawet test nie zawsze odpowiada na pytanie o aktualne upośledzenie sprawności, ponieważ wykrywalność metabolitów może być dłuższa niż ostre działanie substancji.

Zmiany wyglądu oczu warto zestawić z innymi sygnałami:

• nagłą zmianą aktywności lub nastroju;
• nietypową sennością;
• wielogodzinną bezsennością;
• dezorientacją;
• trudnościami z mówieniem;
• chwiejnością chodu;
• nadmierną potliwością;
• przyspieszonym albo zwolnionym oddechem;
• nudnościami i wymiotami;
• zaburzeniami pamięci.

Długotrwałe używanie niektórych substancji może wpływać nie tylko na oczy, lecz także na pamięć, koncentrację, emocje i zdolność podejmowania decyzji. Mechanizmy tych zmian szerzej omawia analiza dotycząca wpływu narkotyków na funkcjonowanie mózgu.

Najczęstsze pytania o rozszerzone i szpilkowate źrenice

Czy rozszerzone źrenice zawsze oznaczają zażycie narkotyków?

Nie. Źrenice rozszerzają się naturalnie w ciemności, podczas silnych emocji, stresu albo bólu. Mydriazę mogą powodować również krople okulistyczne, leki przeciwhistaminowe, część antydepresantów i środki antycholinergiczne.

Jak długo utrzymują się rozszerzone źrenice po amfetaminie?

Najczęściej przez kilka do kilkunastu godzin, ale po dużej dawce, ponawianiu dawek albo długim okresie bez snu zmiany mogą być widoczne dłużej. Na podstawie średnicy źrenic nie da się dokładnie określić godziny przyjęcia.

Po czym pojawiają się szpilkowate źrenice?

Najczęściej kojarzy się je z opioidami, między innymi heroiną, morfiną, fentanylem, oksykodonem i kodeiną. Gdy występują razem z sennością oraz wolnym oddechem, mogą świadczyć o przedawkowaniu.

Czy marihuana rozszerza źrenice?

Wpływ THC na średnicę źrenic nie jest tak jednoznaczny jak wpływ stymulantów lub opioidów. Częściej obserwuje się czerwone spojówki, zmienioną reakcję na światło, wolniejsze ustawianie ostrości oraz zaburzenia koordynacji wzrokowej.

Co oznacza jedna źrenica większa od drugiej?

Niewielka i stała różnica może być fizjologiczna. Nagła asymetria, szczególnie po urazie głowy albo z bólem, opadaniem powieki, podwójnym widzeniem czy osłabieniem kończyn, wymaga pilnej oceny medycznej.

Czy duże źrenice po LSD mogą utrzymywać się następnego dnia?

Ostre działanie LSD trwa zwykle około 8–12 godzin, ale zmęczenie, brak snu i pozostałe objawy mogą być odczuwalne dłużej. Utrzymujące się zaburzenia widzenia, silny lęk, dezorientacja lub objawy neurologiczne wymagają konsultacji.

Czy prawidłowe źrenice wykluczają zatrucie?

Nie. Wiele leków i substancji nie powoduje charakterystycznej zmiany, a mieszanie środków może zmienić typowy obraz. O zagrożeniu decydują przede wszystkim oddech, świadomość, temperatura, krążenie i zachowanie.

Co zrobić, gdy osoba ma szpilkowate źrenice i nie można jej obudzić?

Natychmiast zadzwonić pod numer 112, ocenić oddech i wykonywać polecenia dyspozytora. Przy prawidłowym oddechu osobę należy ułożyć na boku, a przy braku prawidłowego oddechu rozpocząć resuscytację.

Co zapamiętać o zmianach źrenic po substancjach

Rozszerzone źrenice najczęściej występują po stymulantach i psychodelikach, natomiast opioidy mogą powodować silną miozę. Marihuana i alkohol częściej zmieniają inne parametry pracy oczu niż samą średnicę źrenic. Reakcje nie są jednak na tyle swoiste, aby na ich podstawie rozpoznawać konkretną substancję.

Czas zmian wynosi zwykle od kilku do kilkunastu godzin, lecz może wydłużyć się po dużej dawce, wielokrotnym użyciu lub połączeniu kilku środków. Najważniejsze jest obserwowanie świadomości, oddechu i objawów ogólnych.

Szpilkowate źrenice z wolnym oddechem, utrata przytomności, drgawki, sinienie, bardzo wysoka temperatura oraz nagła nierówność źrenic są wskazaniem do natychmiastowego wezwania pomocy. W takich sytuacjach nie należy czekać, aż wygląd oczu samoistnie wróci do normy.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Bezpieczne opalanie – jak chronić skórę przed słońcem i nie poparzyć się