Dlaczego narkotyki tak silnie uzależniają? Tak zmieniają mózg i układ nagrody

98

Dlaczego narkotyki tak silnie uzależniają? Odpowiedź nie sprowadza się wyłącznie do euforii ani do „silnej woli”. Narkotyki oddziałują na układy mózgowe odpowiedzialne za nagrodę, motywację, uczenie się, pamięć, reakcję na stres i kontrolowanie impulsów. Przy powtarzającym się używaniu mózg adaptuje się do działania substancji, a zachowanie początkowo podejmowane dobrowolnie może stopniowo przechodzić w trudny do opanowania przymus, informuje redakcja Krysztalowy.

Kluczowe znaczenie ma neuroplastyczność, czyli zdolność mózgu do zmieniania sposobu działania pod wpływem doświadczeń. Ta sama właściwość, dzięki której człowiek uczy się nowych zachowań, pozwala również utrwalać reakcje związane z przyjmowaniem substancji psychoaktywnych. NIDA wskazuje, że uzależnienie wiąże się z długotrwałymi zmianami w obwodach odpowiedzialnych między innymi za nagrodę, stres i samokontrolę. WHO podkreśla natomiast rolę mechanizmów uczenia wzmacniającego i układu dopaminergicznego. To dlatego uzależnienie nie jest prostym przyzwyczajeniem, które można wyłączyć samą decyzją o zaprzestaniu używania.

Narkotyk może przejąć układ, który normalnie pomaga nam przeżyć

Ludzki mózg posiada systemy wzmacniające zachowania potrzebne do funkcjonowania. Jedzenie, kontakt społeczny czy inne naturalne nagrody mogą aktywować obwody odpowiedzialne za motywację oraz uczenie się. Istotną rolę odgrywa w nich dopamina.

Dopamina bywa potocznie nazywana „hormonem szczęścia”, ale z punktu widzenia neurobiologii takie określenie jest zbyt uproszczone. Neuroprzekaźnik ten uczestniczy między innymi w uczeniu mózgu, że określony bodziec lub zachowanie jest istotne i powinno zostać powtórzone.

WHO opisuje dopaminę jako szczególnie ważną dla mechanizmów uczenia związanych ze wzmocnieniem. W przypadku wielu substancji psychoaktywnych dochodzi bezpośrednio lub pośrednio do silnego oddziaływania na mezolimbiczny układ dopaminowy.

„Addiction is a medical disorder that affects the brain and changes behavior.”
(National Institute on Drug Abuse, materiał „Drugs, Brains, and Behavior”, opisujący współczesne rozumienie uzależnienia).

W praktyce oznacza to, że mózg może zacząć nadawać narkotykowi wyjątkowo wysoką wartość motywacyjną. Z czasem znaczenia nabierają również bodźce związane z jego przyjmowaniem: miejsce, osoby, zapachy, przedmioty, określona pora dnia czy sytuacje emocjonalne.

Dlaczego dopamina ma znaczenie?

Różne narkotyki nie działają w identyczny sposób. Opioidy, kokaina, amfetamina, kannabinoidy czy środki uspokajające oddziałują na odmienne receptory i neuroprzekaźniki. Nie można więc opisać wszystkich substancji jednym mechanizmem farmakologicznym.

Istnieje jednak wspólna cecha wielu substancji mających potencjał uzależniający: wpływają na układy zaangażowane w nagrodę i wzmacnianie zachowania.

NIDA wyjaśnia, że narkotyki mogą zmieniać sposób komunikacji pomiędzy neuronami. Niektóre naśladują naturalne neuroprzekaźniki, inne powodują ich zwiększone uwalnianie albo zaburzają ich usuwanie. Polski materiał edukacyjny opublikowany w serwisie gov.pl zwraca uwagę, że dotyczy to między innymi układów dopaminergicznego, opioidowego i kannabinoidowego.

Najważniejsze procesy można sprowadzić do kilku etapów:

• substancja oddziałuje na określone receptory lub neuroprzekaźniki;
• mózg rejestruje związane z nią działanie jako istotne i wzmacnia zachowania prowadzące do ponownego użycia;
• powtarzające się przyjmowanie prowadzi do neuroadaptacji;
• bodźce skojarzone z narkotykiem mogą później uruchamiać silne pragnienie ponownego użycia.

W uzależnieniu problemem nie jest więc wyłącznie pamięć o przyjemności. Mózg uczy się reagować także na sygnały przewidujące dostęp do substancji.

Dlaczego po pewnym czasie ta sama dawka może działać słabiej?

Przy powtarzającym się przyjmowaniu części narkotyków rozwija się tolerancja. Organizm i mózg adaptują się do regularnego działania substancji, przez co wcześniejszy efekt może stawać się słabszy.

NIDA opisuje, że wielokrotne silne pobudzanie układu nagrody może prowadzić do zmniejszenia jego wrażliwości. W takiej sytuacji naturalne nagrody mogą dawać słabszą odpowiedź, a osoba używająca substancji może potrzebować większej stymulacji, aby osiągnąć oczekiwany efekt.

Tolerancja nie oznacza przy tym, że organizm staje się „odporny” na toksyczność narkotyku. W zależności od substancji mogą zmieniać się różne efekty działania, a zwiększanie dawki może podnosić ryzyko ciężkich powikłań lub przedawkowania.

To jeden z powodów, dla których szczególnie niebezpieczny bywa powrót do opioidów po okresie abstynencji. Spadek tolerancji może oznaczać, że dawka wcześniej przyjmowana przez daną osobę staje się znacznie bardziej niebezpieczna.

Uzależnienie fizyczne i uzależnienie nie są dokładnie tym samym

W potocznym języku pojęcia tolerancji, zależności fizycznej i uzależnienia są często stosowane zamiennie. Medycznie oznaczają jednak różne zjawiska.

Zależność fizyczna może oznaczać, że organizm przystosował się do obecności substancji i po jej odstawieniu pojawiają się objawy abstynencyjne. Sam fakt występowania tolerancji lub objawów odstawienia nie opisuje jednak całego obrazu zaburzenia używania substancji.

WHO w klasyfikacji ICD-11 rozróżnia między innymi szkodliwy wzorzec używania narkotyków oraz zależność od narkotyków jako stany należące do grupy zaburzeń związanych z używaniem substancji.

NIDA opisuje ciężkie uzależnienie jako zaburzenie charakteryzujące się kompulsywnym poszukiwaniem i przyjmowaniem narkotyku pomimo szkodliwych następstw.

Co dzieje się, gdy narkotyku zaczyna brakować?

Objawy po odstawieniu zależą od rodzaju substancji, dawki, czasu jej używania i indywidualnych cech organizmu.

Mogą obejmować zarówno objawy fizyczne, jak i psychiczne. Nie istnieje jeden wspólny „zespół odstawienny od narkotyków”.

WHO wskazuje przykładowo, że po odstawieniu kokainy lub amfetaminy mogą występować między innymi zaburzenia snu, pobudzenie i obniżenie nastroju, a w rzadszych przypadkach także depresja lub psychoza wymagające specjalistycznej oceny. Postępowanie po benzodiazepinach jest inne: WHO zaleca planowe, stopniowe zmniejszanie dawki, a nie nagłe odstawienie.

To istotne, ponieważ przebieg odstawienia jest zależny od konkretnej substancji. Nie należy traktować wszystkich narkotyków jako jednej grupy o identycznych konsekwencjach biologicznych.

Dlaczego głód narkotykowy może wrócić po długim czasie?

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów uzależnienia jest utrzymywanie się reakcji na bodźce skojarzone z narkotykiem.

Jeżeli dana substancja wielokrotnie była przyjmowana w określonym miejscu, z określonymi osobami albo w reakcji na stres, mózg może utrwalać te skojarzenia. Nawet po zaprzestaniu używania podobna sytuacja może uruchamiać silne pragnienie substancji.

WHO opisuje, że nawrót używania może być wyzwalany przez sygnały wcześniej związane z narkotykiem, stres lub kontakt z samą substancją. Mechanizm ten wiąże się z uczeniem i pamięcią, a nie wyłącznie z fizycznymi objawami odstawienia.

NIDA wskazuje również, że zmiany dotyczą nie tylko obwodów nagrody, lecz także obszarów mózgu uczestniczących w reakcji stresowej oraz samokontroli.

Dlaczego ktoś bierze, choć wie, że narkotyk mu szkodzi?

To pytanie znajduje się w centrum współczesnej definicji uzależnienia.

Informacja o konsekwencjach nie zawsze wystarcza, ponieważ uzależnienie może zmieniać procesy odpowiadające za motywację, ocenę konsekwencji, reakcję na stres i kontrolowanie zachowania.

NIDA podkreśla, że obwody kory przedczołowej zaangażowane w podejmowanie decyzji oraz samokontrolę również mogą ulegać zmianom przy długotrwałym używaniu substancji. Jednocześnie bodźce związane z narkotykiem mogą uzyskiwać coraz większą zdolność do wywoływania pragnienia jego przyjęcia.

Polskie Ministerstwo Zdrowia ujmuje konsekwencję tego procesu bardzo bezpośrednio:

„Dla człowieka uzależnionego narkotyk staje się najważniejszy, a wszystkie inne sprawy schodzą na drugi plan.”
(Ministerstwo Zdrowia, portal gov.pl, materiał informacyjny dotyczący narkotyków).

Nie oznacza to całkowitej utraty zdolności podejmowania decyzji. Wyjaśnia natomiast, dlaczego przerwanie używania może wymagać leczenia i długotrwałej zmiany zachowań, środowiska oraz sposobu reagowania na stres i bodźce związane z substancją.

Nie każdy narkotyk uzależnia w taki sam sposób

Ryzyko zależy między innymi od właściwości substancji, sposobu podania, szybkości dotarcia do mózgu, częstotliwości używania, dawki, wieku rozpoczęcia używania oraz indywidualnej podatności.

WHO podkreśla, że psychoaktywność sama w sobie nie oznacza automatycznie zdolności wywoływania zależności. Substancje psychoaktywne mogą mieć bardzo różne profile działania i ryzyka.

Na rozwój zaburzenia wpływa również szerszy kontekst. NIDA wskazuje na znaczenie kombinacji czynników biologicznych oraz środowiskowych. Nie istnieje pojedynczy gen ani pojedyncza cecha psychiczna, która pozwalałaby z góry stwierdzić, że konkretna osoba się uzależni.

Co najbardziej zwiększa ryzyko utrwalania używania?

Nie istnieje jedna uniwersalna sekwencja prowadząca do uzależnienia, ale szczególne znaczenie mają:

• częste lub powtarzające się używanie substancji i ekspozycja mózgu na jej działanie;
• silne utrwalenie związku między narkotykiem, ulgą, nagrodą lub konkretnymi bodźcami środowiskowymi;
• rozwój tolerancji, głodu substancji i trudności w kontrolowaniu jej używania mimo negatywnych konsekwencji.

Ryzyko nie oznacza jednak pewności. Nie każda osoba używająca narkotyku rozwinie uzależnienie, podobnie jak nie można przewidzieć przebiegu zaburzenia wyłącznie na podstawie rodzaju substancji.

Czy mózg może wrócić do równowagi?

Zmiany wywołane wielokrotnym przyjmowaniem narkotyków nie oznaczają, że uzależnienie jest stanem nieodwracalnym.

NIDA wskazuje, że funkcjonowanie części obwodów mózgowych może poprawiać się podczas abstynencji i leczenia. Jest to jednak proces, który może wymagać czasu. W materiałach NIDA przedstawiano między innymi badania obrazowe osób z zaburzeniem używania kokainy, pokazujące częściową poprawę parametrów układu dopaminowego po miesiącach od zaprzestania używania, choć powrót do stanu obserwowanego u osób bez takiego zaburzenia nie był natychmiastowy.

„Drugs change the brain in ways that make quitting hard, even when you want to.”
(NIDA, materiał edukacyjny „Mind Matters: Drugs and the Brain”, wyjaśniający mechanizm uzależnienia).

Możliwość nawrotu nie oznacza więc, że leczenie nie działa. Jest jednym z elementów przebiegu zaburzenia, który bierze się pod uwagę przy planowaniu terapii.

Gdzie w Polsce można uzyskać pomoc?

W Polsce aktualne informacje o pomocy w zakresie uzależnienia od narkotyków publikuje Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. KCPU prowadzi także wyszukiwarkę placówek i Ogólnopolski Telefon Zaufania Uzależnienia.

Dostępne są między innymi:

• Ogólnopolski Telefon Zaufania Uzależnienia: 800 199 990, bezpłatnie, codziennie w godz. 16:00–21:00;
• internetowa Poradnia Uzależnienia: poradniauzaleznienia.pl;
• mapa placówek pomocowych dostępna przez stronę Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

KCPU informuje, że z telefonu mogą korzystać zarówno osoby mające trudności związane z używaniem narkotyków i innych substancji psychoaktywnych, jak i członkowie ich rodzin oraz bliscy. Konsultanci przekazują również informacje o możliwościach leczenia, terapii i specjalistycznego wsparcia.

Mechanizm uzależnienia jest więc znacznie szerszy niż krótkotrwała euforia po przyjęciu narkotyku. Obejmuje uczenie mózgu, że substancja ma wyjątkową wartość, neuroadaptację układu nagrody, reakcje stresowe, pamięć bodźców związanych z używaniem oraz zmiany w procesach samokontroli. To połączenie wyjaśnia, dlaczego narkotyki mogą prowadzić od początkowego, dobrowolnego używania do zachowania, które coraz trudniej kontrolować mimo widocznych szkód.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Cyfrowy minimalizm: 10 ustawień iPhone’a 18, które oddadzą Ci czas