Uzależnienie od leków nasennych – objawy i leczenie

95

Uzależnienie od leków nasennych może rozwinąć się także u osoby przyjmującej preparat zgodnie z zaleceniami lekarza, zwłaszcza gdy leczenie trwa długo, dawki są zwiększane albo pacjent zaczyna stosować tabletki poza ustalonym schematem. Problem dotyczy między innymi benzodiazepin oraz leków podobnych do benzodiazepin, takich jak zolpidem i zopiklon. Ryzyko rośnie wraz z dawką i czasem terapii, informuje redakcja Krysztalowy, powołując się na dane Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom oraz oficjalne charakterystyki produktów leczniczych publikowane w Rejestrze Produktów Leczniczych.

Sygnałem ostrzegawczym nie jest wyłącznie przyjmowanie bardzo dużych dawek. Zależność fizyczna może ujawnić się jako bezsenność, lęk, rozdrażnienie, drżenie, potliwość lub kołatanie serca po pominięciu tabletki. Zależność psychiczna często oznacza natomiast przekonanie, że bez leku sen jest niemożliwy, stałe kontrolowanie zapasu tabletek i podejmowanie kolejnych prób zdobycia recepty. Nagłe przerwanie leczenia może wywołać ciężki zespół odstawienny, dlatego dawkę należy zmniejszać według indywidualnego planu ustalonego z lekarzem.

Które leki nasenne mogą prowadzić do uzależnienia

Najczęściej opisywany problem dotyczy benzodiazepin oraz tak zwanych leków Z. Benzodiazepiny są stosowane między innymi w leczeniu nasilonego lęku, bezsenności, niektórych napadów padaczkowych i zespołów abstynencyjnych. Do tej grupy należą między innymi diazepam, lorazepam, oksazepam, alprazolam i klonazepam.

Leki Z, takie jak zolpidem i zopiklon, mają inną budowę chemiczną, ale oddziałują na podobny układ receptorowy i również mogą wywoływać tolerancję, zależność fizyczną, zależność psychiczną oraz objawy odstawienia. Zolpidem jest zarejestrowany do krótkotrwałego leczenia bezsenności u dorosłych. Charakterystyki produktów zawierających tę substancję wskazują, że dłuższe stosowanie może osłabiać działanie nasenne i zwiększać ryzyko nadużywania.

„Ryzyko wystąpienia uzależnienia zwiększa się wraz ze zwiększeniem dawki leku oraz czasem trwania leczenia” — wskazano w charakterystyce produktu zawierającego zolpidem, opublikowanej w państwowym rejestrze.

Krótkotrwałe przyjmowanie leku zgodnie z zaleceniami nie oznacza automatycznie uzależnienia. Alarmujące są przede wszystkim utrata kontroli, zwiększanie dawki, przedłużanie terapii oraz objawy pojawiające się po odstawieniu.

Nie każdy preparat stosowany na bezsenność ma taki sam potencjał uzależniający. Problem uzależnienia od leków nasennych odnosi się przede wszystkim do środków wpływających na ośrodkowy układ nerwowy. Ocena ryzyka powinna więc uwzględniać konkretną substancję, dawkę, okres stosowania, choroby współistniejące oraz jednoczesne przyjmowanie alkoholu, opioidów albo innych leków uspokajających.

Objawy uzależnienia od leków nasennych

Objawy nie zawsze pojawiają się jednocześnie. U jednej osoby dominować może rosnąca tolerancja, u innej przymus przyjmowania tabletki albo silne dolegliwości po próbie odstawienia. Sam fakt, że lek został przepisany przez lekarza, nie wyklucza powstania zależności.

Najczęstsze sygnały wymagające konsultacji to:

• potrzeba przyjmowania większej dawki, aby osiągnąć wcześniejszy efekt;
• stosowanie leku częściej lub dłużej, niż zalecono;
• przyjmowanie tabletki nie tylko przed snem, lecz także w ciągu dnia;
• nieudane próby ograniczenia albo odstawienia preparatu;
• silny niepokój związany z możliwością wyczerpania zapasu;
• zdobywanie recept od kilku lekarzy albo poszukiwanie leku poza oficjalnym obiegiem;
• pogorszenie pamięci, koncentracji, koordynacji lub sprawności w ciągu dnia;
• dalsze przyjmowanie mimo upadków, zaburzeń zachowania lub problemów rodzinnych i zawodowych.

Tolerancja oznacza stopniowe osłabienie działania dotychczasowej dawki. Pacjent może zacząć brać dodatkową tabletkę, łączyć kilka preparatów albo sięgać po lek wcześniej niż zwykle. Nie zawsze robi to z zamiarem odurzenia. Często próbuje jedynie odzyskać efekt nasenny, który był wyraźny na początku leczenia.

Zależność psychiczna może utrzymywać się nawet wtedy, gdy fizyczne objawy odstawienia są niewielkie. Charakterystyczne jest przekonanie, że sen bez tabletki nie nastąpi, choć rzeczywista zdolność do zasypiania nie została jeszcze oceniona po stopniowym ograniczeniu leku i wdrożeniu leczenia bezsenności.

Bezsenność powracająca po pominięciu dawki nie zawsze oznacza, że choroba gwałtownie się nasiliła. Może być objawem odstawienia albo tak zwaną bezsennością z odbicia.

Jak wygląda zespół odstawienia

Objawy odstawienia pojawiają się po zmniejszeniu dawki lub przerwaniu przyjmowania leku, gdy organizm przystosował się już do jego obecności. Ich rodzaj i nasilenie zależą między innymi od stosowanej substancji, dawki, długości terapii oraz szybkości redukcji.

Oficjalne charakterystyki leków zawierających zolpidem i zopiklon wymieniają między innymi:

• nasilenie bezsenności;
• lęk, napięcie, pobudzenie i drażliwość;
• bóle głowy i mięśni;
• drżenie, potliwość i kołatanie serca;
• dezorientację lub stan splątania;
• nadwrażliwość na światło, hałas albo dotyk;
• drętwienie i mrowienie kończyn;
• zaburzenia postrzegania, omamy lub napady drgawkowe w ciężkich przypadkach.

„Po odstawieniu zopiklonu może wystąpić przemijająca bezsenność z odbicia” — podaje charakterystyka produktu Imovane dostępna w Rejestrze Produktów Leczniczych.

Bezsenność z odbicia oznacza przejściowy powrót objawów w natężeniu większym niż przed rozpoczęciem terapii. Może skłonić pacjenta do szybkiego powrotu do wcześniejszej dawki i utrwalać przekonanie, że lek jest niezbędny. Z tego powodu objawy po odstawieniu trzeba odróżnić od pierwotnej bezsenności oraz od chorób, które mogły ją wywołać.

Nagłe przerwanie wielotygodniowego lub długotrwałego stosowania jest szczególnie ryzykowne. Napady drgawkowe, omamy, silna dezorientacja, zaburzenia świadomości albo znaczne pobudzenie wymagają pilnej oceny medycznej. Plan leczenia powinien uwzględniać również alkohol i inne substancje, ponieważ mogą zmieniać obraz zespołu abstynencyjnego.

Dlaczego nie należy odstawiać tabletek samodzielnie

Nie istnieje jeden schemat redukcji odpowiedni dla wszystkich pacjentów. Lekarz powinien ustalić, jaki preparat jest stosowany, w jakiej dawce, od jak dawna, o jakich godzinach oraz czy pacjent przyjmuje równocześnie inne środki działające uspokajająco.

Światowa Organizacja Zdrowia rekomenduje planowe odstawianie benzodiazepin poprzez stopniowe zmniejszanie dawki. WHO opisuje model rozłożony zwykle na 8–12 tygodni, nie jest to jednak sztywny termin dla każdej osoby. Brytyjski NICE zaleca, aby tempo było uzgadniane z pacjentem i modyfikowane zgodnie z pojawiającymi się objawami. Zbyt szybka redukcja może wymagać czasowego zatrzymania dalszego zmniejszania dawki.

„Odstawienie benzodiazepin najlepiej przeprowadzać planowo, stosując stopniowo zmniejszaną dawkę” — rekomenduje Światowa Organizacja Zdrowia w wytycznych dotyczących zespołów odstawiennych.

W niektórych schematach lekarz może rozważyć przejście z preparatu krótkodziałającego na dłużej działającą benzodiazepinę, a następnie redukować jej dawkę. Nie jest to rozwiązanie dla każdego pacjenta. Decyzja zależy między innymi od wieku, stanu wątroby, innych chorób, stosowanych leków i wcześniejszych reakcji na odstawienie.

Samodzielne dzielenie tabletek również nie zawsze jest bezpieczne. Nie każdy preparat można dzielić, kruszyć lub przyjmować w zmieniony sposób. Informację trzeba sprawdzić w ulotce i uzgodnić z lekarzem albo farmaceutą.

Jak leczy się uzależnienie od leków nasennych

Leczenie zaczyna się od dokładnego wywiadu i rozpoznania charakteru problemu. Lekarz ocenia, czy występuje zależność fizyczna, nadużywanie, zaburzenie używania leku, bezsenność z odbicia, pierwotne zaburzenie snu lub inne schorzenie wymagające terapii.

Podstawowe elementy postępowania obejmują:

1. Ustalenie kontrolowanego schematu stopniowego zmniejszania dawki.
2. Regularną ocenę objawów odstawienia, snu, lęku, nastroju i bezpieczeństwa pacjenta.
3. Leczenie przyczyny bezsenności oraz naukę metod pozwalających utrzymać sen bez leku.

W zależności od sytuacji pomoc może być prowadzona przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, psychiatrę, poradnię zdrowia psychicznego lub poradnię leczenia uzależnień. Pacjent z ciężkimi objawami abstynencyjnymi, poważnymi chorobami somatycznymi, współistniejącym uzależnieniem albo niewystarczającym wsparciem może wymagać leczenia stacjonarnego.

KCPU wskazuje, że leczenie osób uzależnionych zwykle łączy różne metody. Detoksykacja lub leczenie farmakologiczne powinny być uzupełniane oddziaływaniami terapeutycznymi dobranymi do indywidualnych problemów pacjenta.

Istotnym elementem jest leczenie bezsenności, która pierwotnie doprowadziła do rozpoczęcia farmakoterapii. Obejmuje ono ocenę godzin snu, drzemek, rytmu dobowego, używania kofeiny i alkoholu, chorób psychicznych, bólu, bezdechu sennego oraz zespołu niespokojnych nóg. U części pacjentów stosuje się terapię poznawczo-behawioralną bezsenności, której celem jest zmiana zachowań i przekonań podtrzymujących trudności ze snem.

Zakończenie przyjmowania leku nie zamyka leczenia. Bez równoległego opanowania bezsenności, lęku lub innych przyczyn problemu ryzyko powrotu do tabletek pozostaje wysokie.

Alkohol, opioidy i inne niebezpieczne połączenia

Łączenie leków nasennych z alkoholem może nasilać senność, zaburzenia koordynacji, upadki i zahamowanie czynności ośrodkowego układu nerwowego. Oficjalne ulotki benzodiazepin zalecają unikanie alkoholu podczas terapii, ponieważ wzmacnia on działanie uspokajające.

Szczególnie niebezpieczne jest jednoczesne stosowanie benzodiazepin i opioidów. Charakterystyki produktów ostrzegają przed sedacją, depresją oddechową, śpiączką i zgonem. Takie połączenie może być stosowane tylko w ściśle określonych sytuacjach pod nadzorem lekarza, gdy inne metody leczenia nie są wystarczające.

Pacjent powinien przekazać lekarzowi pełną listę przyjmowanych preparatów, w tym leków przeciwbólowych, przeciwlękowych, przeciwalergicznych, przeciwpadaczkowych i dostępnych bez recepty. Trzeba również poinformować o alkoholu oraz innych substancjach psychoaktywnych.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Jak zacząć ćwiczyć na siłowni? Poradnik dla początkujących