Leczenie narkomanii i odwyk narkotykowy – etapy terapii, detoks i pomoc specjalisty

197

Leczenie narkomanii nie sprowadza się do kilkudniowego odtrucia organizmu. Skuteczny proces może obejmować diagnozę, detoksykację, psychoterapię, leczenie farmakologiczne, rehabilitację oraz długoterminową pracę nad zapobieganiem nawrotom, informuje redakcja Krysztalowy. Zakres pomocy zależy przede wszystkim od rodzaju przyjmowanej substancji, czasu i sposobu jej używania, stanu zdrowia psychicznego i fizycznego oraz sytuacji społecznej pacjenta.

W Polsce osoba uzależniona od narkotyków może korzystać z poradni, oddziałów dziennych, placówek stacjonarnych i programów postrehabilitacyjnych. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom podkreśla, że świadczenia obejmują m.in. diagnozę, poradnictwo indywidualne i rodzinne, psychoterapię, terapię grupową oraz interwencje kryzysowe.

Czym jest odwyk narkotykowy

Potoczne określenie odwyk narkotykowy może oznaczać cały proces leczenia uzależnienia, chociaż często błędnie utożsamia się je wyłącznie z detoksykacją. Detoks jest jednym z możliwych etapów terapii, ale sam nie usuwa psychologicznych i społecznych mechanizmów uzależnienia.

Uzależnienie może wpływać na kontrolę zachowania, sposób reagowania na stres, relacje, pracę lub naukę. Dlatego po opanowaniu ostrego zespołu abstynencyjnego potrzebna może być dalsza terapia skoncentrowana m.in. na rozpoznawaniu wyzwalaczy, regulowaniu emocji i zmianie utrwalonych zachowań.

WHO i UNODC zalecają, aby leczenie zaburzeń związanych z używaniem narkotyków było oparte na dowodach naukowych, etyczne i dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjenta. Międzynarodowe standardy leczenia zaburzeń związanych z używaniem narkotyków opisują zarówno leczenie ambulatoryjne, jak i stacjonarne, interwencje psychospołeczne oraz farmakoterapię.

„Drug dependence treatment should become a part of the mainstream health care and social welfare system.”
— WHO i UNODC, Joint Programme on Drug Dependence Treatment and Care.

Nie istnieje jeden identyczny schemat terapii odpowiedni dla każdej osoby uzależnionej.

Jak zaczyna się leczenie narkomanii?

Pierwszym etapem powinna być profesjonalna ocena stanu pacjenta. Specjalista ustala nie tylko, jaka substancja jest używana, ale również jak długo trwa problem, jakie dawki są przyjmowane, czy występuje używanie kilku substancji jednocześnie oraz czy pojawiły się choroby somatyczne lub zaburzenia psychiczne.

Podczas kwalifikacji mogą być oceniane:

• rodzaj i częstotliwość używanych substancji;
• występowanie objawów abstynencyjnych;
• wcześniejsze próby odstawienia;
• historia nawrotów;
• stan psychiczny pacjenta;
• choroby współistniejące;
• stosowane leki;
• sytuacja rodzinna, zawodowa i mieszkaniowa;
• ryzyko samouszkodzenia, przedawkowania lub innych nagłych powikłań.

Na tej podstawie podejmowana jest decyzja, czy możliwe będzie leczenie ambulatoryjne, czy potrzebny jest pobyt w oddziale lub specjalistycznym ośrodku.

Osoby, które chcą wcześniej zrozumieć mechanizmy prowadzące do rozpoczęcia używania substancji, mogą przeczytać również materiał o tym, dlaczego młodzi ludzie sięgają po narkotyki i jak im pomóc.

Detoks narkotykowy – co naprawdę oznacza?

Detoks narkotykowy polega na bezpiecznym przeprowadzeniu pacjenta przez okres odstawienia substancji i, jeśli jest to konieczne, leczeniu występujących objawów abstynencyjnych oraz powikłań.

KCPU wyjaśnia, że detoksykację stosuje się w celu łagodzenia objawów abstynencyjnych, ponieważ część osób przewlekle przyjmujących narkotyki może źle tolerować gwałtowne zaprzestanie używania substancji. Informacje KCPU dotyczące leczenia farmakologicznego wskazują również na możliwość stosowania leczenia substytucyjnego w określonych rodzajach uzależnienia.

„W celu złagodzenia objawów abstynencyjnych stosuje się obecnie detoksykację (odtruwanie).”
— Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Przebieg odstawienia różni się w zależności od substancji. Innego postępowania może wymagać osoba używająca opioidów, a innego pacjent przyjmujący stymulanty, leki uspokajające czy wiele substancji jednocześnie.

Nie należy również zakładać, że zakończenie detoksu oznacza zakończenie leczenia.

Odtrucie stabilizuje stan organizmu, ale nie rozwiązuje automatycznie mechanizmów odpowiedzialnych za powrót do używania.

Psychoterapia – kluczowy etap leczenia uzależnienia

Po ustabilizowaniu stanu pacjenta rozpoczyna się zasadnicza część terapii. Terapia uzależnień może być prowadzona indywidualnie, grupowo lub rodzinnie. W zależności od problemów pacjenta wykorzystuje się różne podejścia psychoterapeutyczne i interwencje psychospołeczne.

Praca terapeutyczna może obejmować:

1. rozpoznanie sytuacji uruchamiających potrzebę sięgnięcia po narkotyk;
2. analizę sposobów radzenia sobie ze stresem i trudnymi emocjami;
3. pracę nad głodem substancji;
4. zmianę zachowań i nawyków związanych z używaniem;
5. odbudowę relacji z bliskimi;
6. przygotowanie strategii reagowania na sytuacje wysokiego ryzyka;
7. leczenie współwystępujących problemów psychicznych;
8. planowanie życia po zakończeniu intensywnej terapii.

KCPU wskazuje, że w specjalistycznych programach stosowane są m.in. psychoterapia, terapia psychologiczna indywidualna i grupowa, poradnictwo rodzinne oraz interwencje kryzysowe.

Osobnym problemem jest wpływ otoczenia. Presja grupy może utrudniać zarówno rozpoczęcie abstynencji, jak i jej utrzymanie. Więcej o tym mechanizmie opisujemy w materiale jak radzić sobie z presją społeczną i odmawiać używek.

Leczenie ambulatoryjne czy pobyt w ośrodku?

Nie każda osoba uzależniona wymaga wielomiesięcznego pobytu w zamkniętej placówce. System leczenia obejmuje kilka poziomów opieki.

Forma leczenia	Jak wygląda	Dla kogo może być stosowana
Poradnia ambulatoryjna	regularne wizyty bez całodobowego pobytu	osoby mogące funkcjonować w swoim środowisku
Oddział dzienny	intensywna terapia w ciągu dnia	pacjenci wymagający częstszego kontaktu z zespołem
Leczenie stacjonarne	całodobowy pobyt w placówce	osoby wymagające intensywnej terapii lub odseparowania od środowiska używania
Detoksykacja	nadzorowane odstawienie i leczenie objawów	pacjenci z istotnymi objawami abstynencyjnymi
Postrehabilitacja	wsparcie po intensywnym leczeniu	osoby wracające do samodzielnego funkcjonowania

Serwis pacjent.gov.pl informuje, że leczenie uzależnień dostępne jest w trybie ambulatoryjnym, dziennym i stacjonarnym.

„Na leczenie uzależnień nie potrzebujesz skierowania ani jako pacjent, ani jako osoba bliska osobie uzależnionej.”
— pacjent.gov.pl, Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia.

To istotna informacja dla osób, które odkładają pierwszy kontakt z poradnią z obawy przed formalnościami.

Czy leczenie narkomanii w Polsce jest bezpłatne?

KCPU podaje, że zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii świadczenia w zakresie leczenia, rehabilitacji i reintegracji są udzielane osobie uzależnionej bezpłatnie i bez względu na posiadanie ubezpieczenia zdrowotnego.

Informacje o możliwościach leczenia i placówkach można znaleźć w sekcji „Szukam pomocy” KCPU. Centrum udostępnia również interaktywną mapę miejsc prowadzących leczenie uzależnień.

„Świadczenia w zakresie leczenia, rehabilitacji i reintegracji są udzielane osobie uzależnionej bezpłatnie.”
— Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Leczenie farmakologiczne – kiedy jest stosowane?

Farmakoterapia nie jest uniwersalnym „lekiem na narkomanię”. Jej zastosowanie zależy od rodzaju substancji oraz stanu klinicznego pacjenta.

Może być wykorzystywana m.in. do:

• łagodzenia określonych objawów abstynencyjnych;
• leczenia wybranych powikłań;
• prowadzenia leczenia substytucyjnego u części osób uzależnionych od opioidów;
• terapii współwystępujących zaburzeń psychicznych, jeśli lekarz stwierdzi takie wskazania.

KCPU wskazuje, że leczenie farmakologiczne osób uzależnionych obejmuje między innymi detoksykację oraz terapię zastępczą, przy czym powinno być uzupełniane odpowiednio dobranymi oddziaływaniami terapeutycznymi.

O rodzaju i dawkowaniu leków zawsze decyduje lekarz po ocenie konkretnego pacjenta.

Co dzieje się po zakończeniu odwyku?

Jednym z najczęstszych błędów jest traktowanie wypisu z ośrodka jako końca leczenia. W praktyce okres po intensywnej terapii może mieć zasadnicze znaczenie dla utrzymania efektów.

KCPU definiuje postrehabilitację jako działania skierowane do osób po zakończeniu procesu leczenia oraz pacjentów pozostających w terapii substytucyjnej. Celem jest m.in. powrót do prawidłowego funkcjonowania społecznego, pracy i pełnienia codziennych ról.

Postrehabilitacja może obejmować:

• terapię podtrzymującą;
• grupy zapobiegania nawrotom;
• wsparcie psychologiczne;
• rozwijanie kompetencji społecznych;
• pomoc w usamodzielnieniu;
• mieszkania readaptacyjne lub hostele;
• pomoc w edukacji i powrocie do pracy.

To etap, na którym szczególnego znaczenia nabiera zapobieganie nawrotom. Warto wcześniej określić sygnały ostrzegawcze oraz osoby i miejsca, z którymi można skontaktować się natychmiast po pojawieniu się silnego głodu substancji. Szczegółowe strategie opisuje artykuł jak utrzymać trzeźwość i zapobiegać nawrotom.

Jak długo trwa odwyk narkotykowy?

Nie istnieje jedna prawidłowa liczba dni lub tygodni. Detoksykacja może trwać znacznie krócej niż właściwa terapia, natomiast leczenie psychoterapeutyczne i późniejsza opieka mogą być prowadzone przez wiele miesięcy.

Na czas leczenia wpływają między innymi:

• używana substancja;
• długość okresu używania;
• nasilenie uzależnienia;
• wcześniejsze nawroty;
• współwystępujące zaburzenia psychiczne;
• stan fizyczny;
• wsparcie rodziny;
• warunki mieszkaniowe i zawodowe;
• motywacja oraz zaangażowanie pacjenta.

WHO i UNODC traktują uzależnienie od narkotyków jako zaburzenie zdrowotne wymagające kompleksowego, ciągłego podejścia, a nie pojedynczej krótkiej interwencji.

Jak rodzina może pomóc osobie uzależnionej?

Bliscy mogą pomóc w znalezieniu poradni, umówieniu pierwszego kontaktu, zorganizowaniu transportu czy utrzymaniu leczenia. Nie oznacza to jednak przejmowania odpowiedzialności za każdą decyzję osoby używającej narkotyków.

Pomocne jest:

• spokojne nazywanie konkretnych zachowań i ich konsekwencji;
• unikanie rozmów w czasie silnego odurzenia;
• proponowanie konkretnej profesjonalnej pomocy;
• wyznaczenie jasnych granic;
• niewspieranie finansowo dalszego używania substancji;
• korzystanie z pomocy terapeuty również przez rodzinę.

Długotrwały problem uzależnienia często wpływa na stan psychiczny całego otoczenia. Dlatego osoba bliska również może potrzebować konsultacji. Informacje o codziennych sposobach dbania o kondycję psychiczną znajdują się w artykule jak dbać o zdrowie psychiczne na co dzień.

Kiedy potrzebna jest natychmiastowa pomoc?

Pilna pomoc medyczna jest konieczna, gdy po przyjęciu narkotyku występują m.in. utrata przytomności, zaburzenia oddychania, drgawki, ciężkie zaburzenia świadomości albo inne objawy bezpośredniego zagrożenia życia.

W sytuacji nagłego zagrożenia zdrowia lub życia należy dzwonić pod 112 lub 999 albo zgłosić się do najbliższej izby przyjęć. Takie postępowanie wskazuje również oficjalny serwis pacjent.gov.pl.

Nie należy czekać, aż osoba „sama się wyśpi”, jeśli jej stan budzi podejrzenie ciężkiego zatrucia lub przedawkowania.

Najczęściej zadawane pytania

Czy odwyk narkotykowy zawsze odbywa się w zamkniętym ośrodku?

Nie. Leczenie może być ambulatoryjne, dzienne albo stacjonarne. Tryb dobiera się do stanu zdrowia, rodzaju uzależnienia i sytuacji pacjenta.

Czy na leczenie uzależnienia od narkotyków potrzebne jest skierowanie?

Nie. Oficjalny serwis pacjent.gov.pl wskazuje, że na leczenie uzależnień można zgłosić się bez skierowania.

Czy sam detoks wystarczy, żeby wyjść z narkomanii?

Zwykle nie. Detoksykacja służy przede wszystkim bezpiecznemu odstawieniu substancji i opanowaniu objawów abstynencyjnych. Dalsze leczenie może wymagać psychoterapii i długoterminowego wsparcia.

Czy leczenie uzależnienia od narkotyków jest bezpłatne?

KCPU wskazuje, że leczenie, rehabilitacja i reintegracja osób uzależnionych są dostępne bezpłatnie na zasadach określonych w ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii.

Czy można leczyć narkomanię lekami?

Farmakoterapia jest stosowana w określonych sytuacjach, m.in. podczas detoksykacji oraz w leczeniu substytucyjnym niektórych osób uzależnionych od opioidów. Nie zastępuje jednak całego procesu terapeutycznego.

Co zrobić, gdy osoba uzależniona wróci do narkotyków?

Nawrót wymaga możliwie szybkiego kontaktu z terapeutą, lekarzem lub placówką prowadzącą leczenie. Należy ponownie ocenić sytuację, wyzwalacze nawrotu i dotychczasowy plan terapii, zamiast traktować wcześniejsze leczenie jako całkowicie zmarnowane.

Gdzie znaleźć ośrodek leczenia narkomanii?

Placówki można wyszukiwać poprzez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom oraz informacje udostępniane przez pacjent.gov.pl.

Leczenie uzależnienia jest procesem składającym się z kilku możliwych etapów: od diagnozy i bezpiecznego odstawienia substancji po psychoterapię, rehabilitację i pomoc w utrzymaniu zmian. Im wcześniej osoba z problemem trafi do specjalistycznej placówki, tym wcześniej można dobrać sposób postępowania do jej rzeczywistego stanu, zamiast ograniczać pomoc wyłącznie do kolejnych prób samodzielnego odstawiania narkotyków.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Jaki kurs online wybrać przy zmianie zawodu? 8 rzeczy, które trzeba sprawdzić przed zakupem