Czy alkoholizm jest dziedziczny? Jak geny i środowisko wpływają na ryzyko uzależnienia

67

Czy alkoholizm jest dziedziczny? Redakcja serwisu Krysztalowy, że czynniki genetyczne odpowiadają za około połowę podatności na zaburzenie związane z używaniem alkoholu, określane skrótem AUD. Nie oznacza to jednak dziedziczenia uzależnienia wprost ani istnienia pojedynczego „genu alkoholizmu”. Ryzyko powstaje w wyniku działania wielu wariantów genetycznych, z których każdy wywiera niewielki wpływ, oraz czynników środowiskowych, psychologicznych i społecznych.

Osoba, której rodzice lub inni bliscy krewni byli uzależnieni, może mieć większą biologiczną podatność, ale nie jest skazana na rozwój choroby. Znaczenie mają również wiek rozpoczęcia picia, częstotliwość i ilość spożywanego alkoholu, przewlekły stres, doświadczenia traumatyczne, dostępność alkoholu, wzorce obserwowane w domu oraz współistniejące problemy psychiczne.

Dziedziczone jest podwyższone ryzyko, a nie gotowy i nieunikniony scenariusz uzależnienia.

Geny odpowiadają za około połowę podatności

NIAAA podaje, że od 50 do 60 proc. podatności na AUD może mieć podłoże dziedziczne. Podobny wynik przyniosła metaanaliza badań rodzinnych, bliźniaczych i adopcyjnych, według której odziedziczalność zaburzeń związanych z używaniem alkoholu wynosi około 50 proc. Wskaźnik ten opisuje różnice występujące w badanej populacji. Nie pozwala natomiast obliczyć, w jakim procencie uzależnienie konkretnej osoby zostało spowodowane przez geny.

„Geny odpowiadają za około połowę ryzyka rozwoju zaburzenia związanego z używaniem alkoholu” — podaje NIAAA w materiale poświęconym genetyce AUD.

Badacze nie wskazują jednego genu, którego obecność prowadziłaby bezpośrednio do alkoholizmu. AUD ma charakter poligeniczny, czyli wiąże się z działaniem dużej liczby wariantów genetycznych. Mogą one wpływać między innymi na metabolizm alkoholu, reakcję organizmu na jego działanie, funkcjonowanie układu nagrody, podatność na stres, impulsywność i skłonność do zachowań ryzykownych.

Część wariantów genetycznych zmienia sposób rozkładania alkoholu przez organizm. Inne mogą wpływać na to, czy po wypiciu pojawia się silniejsze pobudzenie, senność, nudności albo inne reakcje fizjologiczne. Niektóre cechy mogą zmniejszać prawdopodobieństwo częstego picia, a inne sprzyjać poszukiwaniu silnych bodźców. Żaden z tych mechanizmów nie działa jednak w oderwaniu od środowiska.

Najważniejsze fakty dotyczące wpływu genów:

• nie istnieje pojedynczy gen przesądzający o alkoholizmie;
• podatność wynika z łącznego działania wielu wariantów genetycznych;
• obciążenie rodzinne zwiększa ryzyko, ale nie oznacza, że uzależnienie musi się rozwinąć.

Rodzinne występowanie alkoholizmu to nie tylko genetyka

Problemy alkoholowe pojawiające się w kolejnych pokoleniach mogą być związane jednocześnie z dziedziczeniem biologicznym i warunkami, w których dorasta dziecko. W rodzinie przekazywane są nie tylko geny, lecz także normy dotyczące picia, sposoby reagowania na stres, dostępność alkoholu i przekonania na temat jego roli w życiu społecznym.

Dziecko może obserwować, że alkohol służy dorosłym do rozładowywania napięcia, radzenia sobie z problemami, świętowania albo unikania konfliktów. Takie zachowania mogą zostać przyswojone jako zwyczajny model funkcjonowania. Jednocześnie dorastanie w domu dotkniętym uzależnieniem może wiązać się z niestabilnością, przewlekłym stresem, zaniedbaniem lub doświadczeniami traumatycznymi.

MedlinePlus, serwis amerykańskiej National Library of Medicine, wskazuje, że AUD jest wynikiem połączenia czynników genetycznych, środowiskowych i związanych ze stylem życia. Wśród okoliczności zwiększających podatność wymienia się także czynniki psychologiczne, w tym impulsywność, a w materiałach dotyczących zaburzeń psychicznych i uzależnień — stres oraz traumę, szczególnie przeżytą w dzieciństwie.

„Zaburzenie wynika z połączenia czynników genetycznych, środowiskowych i związanych ze stylem życia” — wyjaśnia MedlinePlus w opracowaniu dotyczącym genetyki AUD.

Historia alkoholizmu w rodzinie jest sygnałem podwyższonego ryzyka, a nie diagnozą dotyczącą dziecka lub dorosłego krewnego.

Środowisko może zwiększać albo ograniczać ryzyko

Wpływ genów może ujawniać się w różnym stopniu zależnie od warunków życia. Badania nad interakcją genów i środowiska wskazują, że biologiczna podatność może być wzmacniana przez stresujące wydarzenia, presję grupy, łatwy dostęp do alkoholu, wczesne rozpoczęcie picia i otoczenie akceptujące częste upijanie się. Z kolei stabilne relacje, ograniczona dostępność alkoholu, wsparcie społeczne i konstruktywne metody radzenia sobie z napięciem mogą pełnić funkcję ochronną.

Samo wychowywanie się przez rodzica uzależnionego nie wyjaśnia całego ryzyka. Członkowie rodziny dzielą zarówno część materiału genetycznego, jak i środowisko, dlatego rozdzielenie obu wpływów jest trudne. Badania bliźniąt i osób adoptowanych służą między innymi ustalaniu, jaka część podobieństw rodzinnych wiąże się z genami, a jaka z warunkami życia.

Do czynników środowiskowych wpływających na ryzyko należą:

• wzorce spożywania alkoholu w domu i grupie rówieśniczej;
• przewlekły stres, przemoc, zaniedbanie oraz inne doświadczenia traumatyczne;
• wiek pierwszego kontaktu z alkoholem i regularność jego spożywania;
• dostęp do pomocy psychologicznej oraz wsparcia rodziny i otoczenia.

NIAAA zaznacza również, że sposób picia rodziców może wpływać na prawdopodobieństwo późniejszego rozwoju AUD u dziecka. Instytut podkreśla jednak, że podobnie jak w innych chorobach przewlekłych, ryzyko jest rezultatem współdziałania genów i środowiska.

„Ryzyko AUD zależy od wzajemnego oddziaływania genów człowieka i jego środowiska” — wskazuje NIAAA w opracowaniu o zaburzeniu związanym z używaniem alkoholu.

Czy badanie genetyczne może przewidzieć alkoholizm

Obecnie zwykły test genetyczny nie pozwala wiarygodnie stwierdzić, że konkretna osoba zachoruje na alkoholizm. Wynika to z poligenicznego charakteru zaburzenia oraz dużego znaczenia środowiska. Nawet wykrycie wariantów związanych ze zwiększonym ryzykiem nie przesądza o zachowaniu człowieka, częstotliwości picia ani rozwoju objawów klinicznych.

Duże badania genomiczne pomagają naukowcom identyfikować wspólne mechanizmy biologiczne uzależnień. W analizie obejmującej dane genetyczne ponad miliona osób zidentyfikowano markery współdzielone przez różne zaburzenia związane z używaniem substancji. Wyniki mają znaczenie dla badań nad mechanizmami chorób i przyszłymi metodami leczenia, ale nie stanowią indywidualnej prognozy dla osoby poddanej komercyjnemu testowi DNA.

W praktyce większe znaczenie ma ocena rzeczywistego sposobu spożywania alkoholu i objawów. Do sygnałów wymagających uwagi należą utrata kontroli nad ilością wypijanego alkoholu, nieskuteczne próby ograniczenia picia, silne pragnienie alkoholu, zaniedbywanie obowiązków, kontynuowanie picia mimo szkód oraz objawy występujące po odstawieniu. AUD może mieć nasilenie łagodne, umiarkowane lub ciężkie. Ciężką postać określa się również jako uzależnienie od alkoholu lub alkoholizm.

Co oznacza alkoholizm w rodzinie dla bliskich

Osoba obciążona rodzinną historią uzależnienia powinna traktować tę informację jako czynnik ryzyka, podobnie jak rodzinne występowanie innych chorób. Nie oznacza to konieczności całkowitego podporządkowania życia obawie przed uzależnieniem, ale uzasadnia uważne obserwowanie własnych zachowań i unikanie wzorców picia prowadzących do utraty kontroli.

Szczególnej uwagi wymaga używanie alkoholu do tłumienia lęku, napięcia, bezsenności, samotności lub objawów depresyjnych. Powtarzanie takiego schematu może utrwalać związek między alkoholem a chwilowym poczuciem ulgi. Znaczenie ma również szybkie zwiększanie dawek, częste upijanie się oraz picie mimo konfliktów, problemów zdrowotnych lub zawodowych.

Genetyczna podatność nie odbiera możliwości wpływania na własne decyzje, środowisko i moment zgłoszenia się po pomoc. Rozpoznanie ryzyka rodzinnego może ułatwić wcześniejszą reakcję, zanim picie doprowadzi do poważnych szkód. Oficjalne informacje o objawach, diagnozie i metodach leczenia publikuje MedlinePlus, a szczegółowe materiały o czynnikach ryzyka udostępnia NIAAA.

Alkoholizm nie jest dziedziczony w prosty sposób. Dziedziczna może być część podatności biologicznej, natomiast o rozwoju zaburzenia decyduje złożone współdziałanie genów, doświadczeń, otoczenia i sposobu używania alkoholu. Rodzinne obciążenie zwiększa prawdopodobieństwo problemu, ale nie przesądza, że dana osoba zachoruje.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Niższe rachunki latem – na czym realnie zaoszczędzić w wakacje