Leczenie lekomanii – jak wygląda terapia uzależnienia od leków i gdzie szukać pomocy

115

Leczenie lekomanii wymaga rozpoznania rodzaju przyjmowanych preparatów, długości ich stosowania, dawek, objawów odstawiennych oraz współistniejących problemów zdrowotnych. Jak informuje redakcja Krysztalowy, na które powołuje się redakcja, system leczenia uzależnień w Polsce obejmuje placówki ambulatoryjne i stacjonarne, oddziały dzienne oraz programy postrehabilitacyjne. Terapia może obejmować diagnozę, konsultacje lekarskie, psychoterapię indywidualną i grupową, pracę z rodziną, interwencję kryzysową oraz – gdy jest to potrzebne – medycznie kontrolowane ograniczanie lub odstawianie leku.

Szczególnej ostrożności wymagają osoby długotrwale przyjmujące benzodiazepiny, opioidy, leki nasenne z grupy Z lub inne preparaty mogące powodować zależność i objawy odstawienne. Nagłe przerwanie przyjmowania części takich leków może być niebezpieczne. Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że w przypadku uzależnienia od benzodiazepin odstawianie powinno być zaplanowane i stopniowe, natomiast NICE zaleca indywidualne tempo redukcji dawki, regularną kontrolę i możliwość modyfikowania harmonogramu, gdy objawy odstawienne stają się zbyt nasilone.

Czym jest lekomania i kiedy zaczyna się problem?

Lekomania, określana również jako uzależnienie od leków, nie sprowadza się wyłącznie do przyjmowania dużych dawek. Problem może rozwijać się stopniowo: pacjent zaczyna częściej sięgać po preparat, zwiększa dawkę, odczuwa trudność w funkcjonowaniu bez niego albo podejmuje kolejne próby ograniczenia stosowania, które kończą się niepowodzeniem.

Ważne jest jednocześnie rozróżnienie zależności fizycznej od zaburzenia związanego z uzależnieniem. Przy niektórych lekach organizm może fizjologicznie przystosować się do długotrwałego stosowania preparatu zgodnie z zaleceniami lekarza.

NICE podkreśla, że sama zależność fizyczna nie oznacza automatycznie niewłaściwego stosowania leku, ale wymaga uwzględnienia podczas planowania zakończenia terapii.

Sygnały wymagające konsultacji ze specjalistą mogą obejmować między innymi:

• zwiększanie dawki bez uzgodnienia z lekarzem lub przyjmowanie leku częściej niż zalecono;
• silne koncentrowanie codziennego funkcjonowania wokół zdobywania i przyjmowania preparatu;
• przyjmowanie kilku podobnie działających leków jednocześnie;
• występowanie lęku, bezsenności, rozdrażnienia, drżeń lub innych objawów po zmniejszeniu dawki;
• kontynuowanie stosowania mimo negatywnych konsekwencji zdrowotnych, rodzinnych lub zawodowych;
• wielokrotne nieskuteczne próby ograniczenia lub zaprzestania przyjmowania.

Przy podejrzeniu zależności pierwszym celem nie musi być natychmiastowe odstawienie preparatu.

Najpierw potrzebna jest ocena kliniczna i ustalenie, w jaki sposób lek można ograniczać bezpiecznie.

Jak zaczyna się leczenie uzależnienia od leków?

Pierwszym etapem jest szczegółowy wywiad. Lekarz lub zespół terapeutyczny powinien wiedzieć, jakie preparaty są stosowane, w jakiej dawce, od jak dawna i z jakiego powodu zostały pierwotnie zalecone. Istotne jest również przyjmowanie alkoholu, innych substancji psychoaktywnych oraz leków kupowanych bez recepty.

Oceniany jest także stan psychiczny i somatyczny pacjenta. Ma to znaczenie między innymi dlatego, że lek mógł być początkowo stosowany z powodu bezsenności, przewlekłego bólu, zaburzeń lękowych lub innego schorzenia, które nadal wymaga leczenia.

NICE zaleca, aby przy planowaniu redukcji dawki uwzględnić między innymi czas stosowania, wielkość dawki, wcześniejsze objawy odstawienne, historię problemów związanych z zależnością oraz inne przyjmowane leki.

„The rate of safe withdrawal varies between people and can vary over time for the same person” – wskazuje NICE w wytycznych dotyczących bezpiecznego odstawiania leków mogących powodować zależność, opublikowanych w kwietniu 2022 roku.

Oznacza to, że nie istnieje jeden harmonogram odpowiedni dla wszystkich pacjentów.

Detoksykacja nie oznacza po prostu odstawienia leku

W przypadku części leków etapem terapii jest detoksykacja, czyli bezpieczne przeprowadzenie pacjenta przez okres ograniczania substancji i objawów abstynencyjnych. KCPU wskazuje, że gwałtowne przerwanie przewlekłego używania substancji psychoaktywnych może być źle tolerowane, a pozostawienie pacjenta bez leczenia w tym okresie bywa niebezpieczne dla zdrowia.

W przypadku benzodiazepin problem jest szczególnie istotny. WHO rekomenduje planowane, stopniowe ograniczanie dawki zamiast nagłego odstawienia.

„Withdrawal from benzodiazepines is best undertaken in a planned manner” – podaje Światowa Organizacja Zdrowia w zaleceniach dotyczących leczenia zespołów odstawiennych.

WHO wskazuje również, że niekontrolowany zespół odstawienny po benzodiazepinach może mieć ciężki przebieg, a w poważnych przypadkach może być konieczne leczenie specjalistyczne lub hospitalizacja.

Do objawów opisywanych przy odstawianiu benzodiazepin należą między innymi lęk, bezsenność, niepokój, rozdrażnienie, problemy z koncentracją i pamięcią oraz napięcie i bóle mięśniowe. W ciężkich przypadkach możliwe są poważniejsze powikłania, dlatego dawki nie powinny być samodzielnie gwałtownie redukowane.

Jak wygląda stopniowe odstawianie leków?

Schemat zależy od konkretnego preparatu. NICE rekomenduje przy benzodiazepinach, opioidach i lekach nasennych typu Z powolne, etapowe ograniczanie dawki, przy czym kolejne redukcje mogą stawać się mniejsze wraz z osiąganiem coraz niższego poziomu dawkowania.

W praktyce podczas tego etapu:

• ustalany jest indywidualny plan zmniejszania dawki;
• stan pacjenta jest regularnie kontrolowany;
• tempo można zwolnić, jeśli pojawiają się nasilone objawy;
• równolegle leczy się pierwotny problem, np. bezsenność, ból lub zaburzenia lękowe;
• w przypadku niektórych krótkodziałających benzodiazepin lekarz może rozważyć przejście na preparat o dłuższym okresie działania.

Nie należy traktować internetowych „schematów odstawienia” jako gotowej instrukcji dawkowania. Rodzaj leku, dawka, długość terapii, inne choroby oraz stosowanie kilku substancji jednocześnie mogą radykalnie zmienić sposób postępowania.

NICE zwraca również uwagę, że objawy odstawienne mogą przypominać powrót choroby, z powodu której lek został pierwotnie przepisany. Jeśli nowe dolegliwości pojawiają się szybko po redukcji dawki, są wyraźnie silniejsze niż wcześniejsze albo mają wcześniej niespotykany charakter, lekarz powinien ocenić, czy wynikają z odstawienia.

Psychoterapia jest drugim filarem leczenia

Samo przeprowadzenie detoksykacji nie rozwiązuje mechanizmów prowadzących do problemowego przyjmowania leków. Z tego powodu leczenie uzależnienia obejmuje również oddziaływania psychologiczne i psychoterapeutyczne.

KCPU wymienia w programach terapeutycznych między innymi poradnictwo indywidualne i rodzinne, psychoterapię, terapię indywidualną i grupową oraz interwencje kryzysowe.

Psychoterapia może koncentrować się na rozpoznawaniu sytuacji prowadzących do sięgania po lek, sposobach regulowania napięcia bez substancji, pracy nad nawykami oraz zapobieganiu nawrotom. Jeżeli preparat był stosowany z powodu lęku lub bezsenności, terapia powinna jednocześnie uwzględniać pierwotny problem.

NICE w przypadku odstawiania benzodiazepin wskazuje na możliwość wykorzystania grupowej terapii poznawczo-behawioralnej.

„Consider group cognitive behavioural therapy (CBT) when withdrawing from a benzodiazepine” – brzmi jedno z zaleceń NICE dotyczących wsparcia procesu odstawienia.

Leczenie ambulatoryjne czy pobyt w placówce?

Nie każdy pacjent wymaga hospitalizacji lub całodobowego ośrodka. Wiele osób może być leczonych ambulatoryjnie, pod warunkiem że stan zdrowia pozwala na bezpieczną terapię i możliwe są regularne wizyty kontrolne.

Leczenie stacjonarne może być potrzebne przy ciężkich objawach odstawiennych, znacznym ryzyku powikłań, współistniejących poważnych chorobach psychicznych lub somatycznych albo sytuacji, w której bezpieczne przeprowadzenie terapii ambulatoryjnej nie jest możliwe.

WHO wskazuje, że przy odstawianiu benzodiazepin współistniejące napady drgawkowe, przewlekły ból lub zaburzenia psychiczne mogą stanowić dodatkowe wskazanie do hospitalizacji.

O miejscu leczenia decyduje więc przede wszystkim ryzyko medyczne i sytuacja konkretnego pacjenta, a nie sama nazwa stosowanego preparatu.

Gdzie zgłosić się po pomoc w Polsce?

Osoba podejrzewająca uzależnienie od leków może rozpocząć od konsultacji z lekarzem, psychiatrą albo poradnią leczenia uzależnień. Przy długotrwałym stosowaniu leku przepisywanego przez jednego lekarza istotne jest również przekazanie mu informacji o trudnościach z ograniczeniem dawki.

KCPU prowadzi informacje dotyczące systemu leczenia uzależnień i dostępnych form terapii na oficjalnej stronie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Centrum wskazuje, że system obejmuje między innymi poradnie, placówki stacjonarne, oddziały dzienne i programy postrehabilitacyjne. Świadczenia dotyczące leczenia, rehabilitacji i reintegracji osób uzależnionych objętych regulacjami ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii są udzielane bezpłatnie niezależnie od ubezpieczenia zdrowotnego i miejsca zamieszkania.

Co jest najważniejsze podczas leczenia lekomanii?

Skuteczna terapia nie polega wyłącznie na odebraniu pacjentowi dostępu do preparatu. Trzeba równocześnie bezpiecznie ograniczyć lek, kontrolować objawy, zająć się przyczyną jego wcześniejszego stosowania i zmniejszyć ryzyko ponownego problemowego używania.

Najważniejsze elementy postępowania to:

• dokładna diagnoza stosowanych leków i sposobu ich przyjmowania;
• ocena ryzyka zespołu odstawiennego;
• stopniowa redukcja dawki tam, gdzie jest wymagana;
• nadzór lekarza podczas odstawiania leków obciążonych ryzykiem;
• psychoterapia i leczenie choroby podstawowej;
• plan zapobiegania nawrotom oraz dalsze kontrole po zakończeniu odstawiania.

W szczególności benzodiazepin i innych leków powodujących zależność nie należy gwałtownie odstawiać na własną rękę.

Oficjalne rekomendacje WHO i NICE wskazują na stopniową, indywidualnie dostosowaną redukcję oraz regularną ocenę stanu pacjenta.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Zapał szybko gaśnie? Jak dotrwać w postanowieniach do końca