Jakie badania profilaktyczne warto robić, by zadbać o zdrowie

12

Badania profilaktyczne pozwalają ocenić stan organizmu jeszcze przed pojawieniem się wyraźnych dolegliwości oraz wskazać osoby wymagające dalszej diagnostyki. Redakcja informuje Krysztalowy, a określone grupy wiekowe także z bezpłatnej mammografii, testu HPV HR i kolonoskopii przesiewowej.

Nie istnieje jeden identyczny zestaw badań odpowiedni dla każdego człowieka. Zakres profilaktyki zależy od wieku, płci, chorób występujących w rodzinie, stosowanych leków, stylu życia oraz wcześniejszych wyników. Badania przesiewowe są przeznaczone przede wszystkim dla osób bez objawów, natomiast ból, krwawienie, utrata masy ciała, duszność, omdlenia lub inne niepokojące symptomy wymagają konsultacji i diagnostyki dobranej przez lekarza.

Podstawowe badania krwi i moczu

Punktem wyjścia do regularnej kontroli zdrowia może być zakres dostępny w finansowanym przez NFZ programie „Moje Zdrowie”. Program jest przeznaczony dla ubezpieczonych osób od 20. roku życia. Pacjenci w wieku 20–49 lat mogą korzystać z niego raz na 5 lat, a osoby od 50. roku życia — raz na 3 lata. Wiek ustalany jest według roku urodzenia.

Podstawowy pakiet obejmuje:

• morfologię krwi;
• stężenie glukozy;
• lipidogram, czyli cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy;
• kreatyninę wraz z eGFR, służącym do oceny funkcji nerek;
• TSH;
• badanie ogólne moczu.

Morfologia może wskazać między innymi nieprawidłowości dotyczące liczby czerwonych i białych krwinek oraz płytek krwi. Glukoza pomaga ocenić ryzyko zaburzeń gospodarki węglowodanowej, lipidogram — ryzyko sercowo-naczyniowe, a kreatynina z eGFR umożliwia ocenę pracy nerek. TSH jest jednym z podstawowych parametrów stosowanych przy ocenie czynności tarczycy, natomiast analiza moczu może wykazać nieprawidłowości wymagające dalszego wyjaśnienia.

Sam wynik poza zakresem laboratoryjnej normy nie przesądza o chorobie. Lekarz interpretuje go w zestawieniu z wiekiem, objawami, lekami, chorobami przewlekłymi oraz pozostałymi parametrami.

„Na podstawie ankiety pacjent otrzymuje zestaw badań — dopasowany do wieku, płci i stylu życia” — podało Centrum e-Zdrowia, opisując zasady programu „Moje Zdrowie”.

Ciśnienie, masa ciała i ryzyko chorób serca

Profilaktyka nie ogranicza się do pobrania krwi. Podczas wizyty podsumowującej w programie „Moje Zdrowie” personel POZ mierzy między innymi ciśnienie tętnicze, tętno, masę ciała, wzrost, obwód talii i bioder oraz oblicza wskaźniki BMI i WHR. Wyniki są następnie omawiane z pacjentem, który otrzymuje Indywidualny Plan Zdrowotny.

Ciśnienie warto kontrolować także między wizytami, szczególnie u osób z nadwagą, cukrzycą, chorobami nerek, obciążeniem rodzinnym lub wcześniejszymi nieprawidłowymi pomiarami. Pojedynczy podwyższony wynik nie wystarcza do rozpoznania nadciśnienia, ponieważ znaczenie ma seria prawidłowo wykonanych pomiarów i ich ocena medyczna.

Osoby w wieku 35–65 lat mogą również kwalifikować się do programu profilaktyki chorób układu krążenia CHUK. Program jest przeznaczony między innymi dla pacjentów bez rozpoznanej choroby układu krążenia, którzy nie korzystali z niego w ciągu ostatnich 5 lat ani z programu „Moje Zdrowie” w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Szczegółowe kryteria publikuje Ministerstwo Zdrowia.

Badania dodatkowe zależne od wieku i ryzyka

Zakres rozszerzony programu „Moje Zdrowie” nie jest automatycznie przyznawany każdemu. Zależy od wieku oraz odpowiedzi udzielonych w kwestionariuszu zdrowotnym.

Może obejmować:

• próby wątrobowe: ALAT, AspAT i GGTP;
• przeciwciała anty-HCV;
• lipoproteinę(a), wykonywaną w programie raz w życiu między 20. a 40. rokiem życia;
• PSA całkowity u mężczyzn po 50. roku życia;
• test FIT-OC na krew utajoną w kale u osób po 50. roku życia.

Badanie PSA nie jest samodzielnym potwierdzeniem ani wykluczeniem raka prostaty. Wynik może wymagać omówienia z lekarzem i zestawienia z wiekiem, objawami, wywiadem rodzinnym oraz wcześniejszymi oznaczeniami. Podobnie dodatni wynik testu na krew utajoną w kale nie określa przyczyny krwawienia, lecz jest wskazaniem do dalszego postępowania zgodnie z zaleceniami personelu medycznego.

„Moje Zdrowie to kompleksowy program profilaktyczny” — wyjaśniła prof. Agnieszka Mastalerz-Migas podczas prezentacji programu przez Centrum e-Zdrowia w maju 2025 roku.

Mammografia dla kobiet w wieku 45–74 lata

Kobiety od 45. do 74. roku życia mogą korzystać z bezpłatnej mammografii w programie profilaktyki raka piersi. Standardowo badanie jest wykonywane raz na 2 lata, jeśli pacjentka nie miała w tym okresie mammografii w ramach programu. Skierowanie nie jest wymagane.

Badanie można wykonać w poradni stacjonarnej lub mammobusie. Zapisy są dostępne przez Internetowe Konto Pacjenta, aplikację mojeIKP oraz placówki mające umowę z NFZ. Oficjalne informacje, terminy i zasady rejestracji publikuje serwis Pacjent.gov.pl.

U kobiet po leczeniu raka piersi częstotliwość kontroli może być inna. Program przewiduje mammografię co 12 miesięcy między innymi dla części pacjentek po leczeniu chirurgicznym, pozostających w trakcie hormonoterapii, oraz po zakończeniu leczenia i wskazanego okresu monitorowania.

„Ryzyko zachorowania znacznie wzrasta po 50. roku życia” — wskazuje serwis Pacjent.gov.pl w opisie programu profilaktyki raka piersi.

Test HPV HR zamiast klasycznej cytologii

Bezpłatny program profilaktyki raka szyjki macicy obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat. W aktualnym schemacie podstawowym badaniem jest test HPV HR z genotypowaniem, który wykrywa materiał genetyczny typów wirusa HPV o wysokim ryzyku onkogennym. Test jest wykonywany co 5 lat, o ile wynik i indywidualna sytuacja pacjentki nie wymagają wcześniejszej kontroli.

Jeżeli test HPV HR jest dodatni, laboratorium wykonuje cytologię na podłożu płynnym, czyli LBC. Nie trzeba ponownie pobierać materiału — oba badania mogą zostać przeprowadzone z tej samej próbki. Lekarz może zalecić kontrolę częściej niż co 5 lat, na przykład po 3 latach albo po 12 miesiącach, zależnie od wyniku.

Na badanie nie jest potrzebne skierowanie. Termin można znaleźć przez centralną e-rejestrację na IKP lub w aplikacji mojeIKP. Szczegółową instrukcję zapisów oraz informacje o przygotowaniu publikuje Pacjent.gov.pl.

Kolonoskopia przesiewowa po 50. roku życia

Program badań przesiewowych raka jelita grubego jest przeznaczony dla osób w wieku 50–65 lat oraz dla pacjentów w wieku 40–49 lat, jeżeli nowotwór jelita grubego rozpoznano u ich najbliższego krewnego. Warunkiem udziału jest brak kolonoskopii wykonanej w ciągu poprzednich 10 lat.

W ramach programu kolonoskopia obejmuje nie tylko oglądanie wnętrza jelita. Podczas badania można pobrać wycinki ze zmian podejrzanych, usunąć polipy o wielkości do 15 mm i przekazać pobrany materiał do badania histopatologicznego. Pacjent otrzymuje także zalecenia dotyczące dalszego postępowania.

Badanie jest bezpłatne i nie wymaga skierowania. Może być przeprowadzone ze znieczuleniem, zależnie od wskazań medycznych i zasad obowiązujących w danej placówce. Lista ośrodków realizujących program znajduje się na stronie NFZ.

Badania wzroku, słuchu, jamy ustnej i skóry

Regularny bilans zdrowia powinien uwzględniać również narządy, których stanu nie można ocenić na podstawie morfologii lub lipidogramu. Częstotliwość kontroli okulistycznych zależy między innymi od wieku, wady wzroku, cukrzycy, jaskry w rodzinie, stosowanych leków i wcześniejszych wyników. Osoby zauważające pogorszenie ostrości wzroku, błyski, zasłonę w polu widzenia, podwójne widzenie lub ból oka powinny zgłosić się do specjalisty niezależnie od planowanego terminu kontroli.

Kontrola stomatologiczna pozwala ocenić stan zębów, dziąseł i błon śluzowych jamy ustnej. Z kolei pogorszenie słuchu, szumy uszne, problemy z rozumieniem mowy lub nawracające infekcje wymagają badania laryngologicznego bądź audiologicznego.

Zmiany skórne należy obserwować pod kątem asymetrii, nierównych brzegów, wielu kolorów, powiększania się, krwawienia lub innych zmian wyglądu. Nowa albo zmieniająca się zmiana skórna wymaga oceny lekarskiej, a nie oczekiwania do kolejnego ogólnego bilansu.

Jak zaplanować profilaktykę bez wykonywania przypadkowych testów

Najbardziej praktyczny schemat zaczyna się od wizyty w POZ, przeglądu dotychczasowej dokumentacji oraz oceny czynników ryzyka. Wykonywanie rozbudowanych pakietów laboratoryjnych bez wskazań może prowadzić do przypadkowych odchyleń, które wymagają kolejnych kontroli, ale nie zawsze oznaczają chorobę.

Plan profilaktyki można uporządkować w trzech krokach:

1. Wypełnić ankietę programu „Moje Zdrowie” przez IKP, mojeIKP lub w przychodni POZ.
2. Wykonać zlecony pakiet badań i zgłosić się na wizytę podsumowującą.
3. Sprawdzić kwalifikację do programów przesiewowych: mammografii, testu HPV HR oraz kolonoskopii.

Indywidualny Plan Zdrowotny może zawierać zalecenia dotyczące dalszych badań, szczepień, odżywiania, aktywności fizycznej oraz edukacji zdrowotnej. Najważniejsza jest regularność i dobór badań do rzeczywistego ryzyka, a nie liczba wykonanych testów.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Niższe rachunki latem – na czym realnie zaoszczędzić w wakacje