Terapia traumy u dorosłych i dzieci – jak sobie z nią radzić

142

Terapia traumy u dorosłych i dzieci nie polega na zmuszaniu pacjenta do szczegółowego opowiadania o najtrudniejszym zdarzeniu podczas pierwszego spotkania, jak informuje redakcja Krysztalowy. Leczenie rozpoczyna się od oceny bezpieczeństwa, objawów, codziennego funkcjonowania i ryzyka kryzysu, a dopiero później obejmuje kontrolowaną pracę z traumatycznymi wspomnieniami.

Najlepiej udokumentowane metody to psychoterapie skoncentrowane na traumie, między innymi trauma-focused CBT, terapia poznawcza PTSD, terapia przetwarzania poznawczego, przedłużona ekspozycja oraz EMDR.

Trauma może być następstwem przemocy, wypadku, wojny, katastrofy, wykorzystania seksualnego, poważnej choroby, nagłej śmierci bliskiej osoby albo długotrwałego zaniedbania. Nie każda osoba po takim doświadczeniu rozwinie zespół stresu pourazowego, jednak utrzymujące się koszmary, flashbacki, unikanie, silna czujność, problemy ze snem i trudności w nauce lub pracy wymagają profesjonalnej oceny.

Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że PTSD wystąpiło na pewnym etapie życia u około 3,9% światowej populacji.

Czym jest trauma i kiedy naturalna reakcja stresowa staje się zaburzeniem

Trauma psychiczna nie jest nazwą samego wydarzenia, lecz reakcją organizmu na doświadczenie przekraczające aktualne możliwości radzenia sobie.

Po zagrożeniu człowiek może przez pewien czas źle spać, łatwo się przestraszyć, wielokrotnie analizować zdarzenie albo unikać miejsc, które je przypominają. Takie objawy nie muszą od razu oznaczać PTSD, ponieważ u wielu osób stopniowo słabną wraz z odzyskiwaniem bezpieczeństwa i wsparcia. Problem kliniczny pojawia się wtedy, gdy reakcje utrzymują się, nasilają lub wyraźnie dezorganizują relacje, naukę, pracę i codzienne obowiązki.

W przypadku zespołu stresu pourazowego objawy są związane z ekspozycją na śmierć, zagrożenie życia, ciężkie obrażenia albo przemoc seksualną. Mogą pojawić się bezpośrednio po zdarzeniu, ale czasami ujawniają się dopiero po wielu tygodniach lub miesiącach. Rozpoznanie powinien stawiać specjalista po pełnym wywiadzie, a nie na podstawie internetowego testu albo pojedynczego objawu.

Trauma nie jest dowodem słabości psychicznej. Jest reakcją układu nerwowego na rzeczywiste lub odczuwane zagrożenie, którego człowiek nie mógł w danym momencie zatrzymać.

„Większość osób narażonych na potencjalnie traumatyczne wydarzenia nie rozwija PTSD”.
(Światowa Organizacja Zdrowia, materiał informacyjny dotyczący zespołu stresu pourazowego, 27 maja 2024 roku).

Najczęstsze reakcje po traumatycznym wydarzeniu

Objawy nie zawsze wyglądają jak dramatyczny atak paniki. U części osób dominują problemy ze snem i drażliwość, u innych wycofanie, poczucie winy albo trudności z odczuwaniem emocji.

Dziecko może komunikować cierpienie zachowaniem, zabawą lub dolegliwościami fizycznymi, ponieważ nie potrafi jeszcze opisać tego, co się z nim dzieje. U nastolatka objawy bywają błędnie uznawane za bunt, lenistwo albo „trudny charakter”.

Najczęstsze grupy objawów obejmują:

1. Nawracające przeżywanie zdarzenia
   • niechciane obrazy i wspomnienia;
   • koszmary senne;
   • poczucie, że wydarzenie dzieje się ponownie;
   • silne reakcje emocjonalne na dźwięki, zapachy lub miejsca;
   • u dzieci odtwarzanie elementów zdarzenia w zabawie.
2. Unikanie
   • omijanie miejsc i osób kojarzących się z traumą;
   • odmowa rozmowy o wydarzeniu;
   • tłumienie emocji;
   • rezygnacja z aktywności wcześniej uznawanych za bezpieczne;
   • sięganie po alkohol lub inne substancje w celu odcięcia się od wspomnień.
3. Nadmierne pobudzenie
   • stałe napięcie;
   • drażliwość i wybuchy złości;
   • bezsenność;
   • problemy z koncentracją;
   • nadmierna czujność;
   • gwałtowne reakcje przestrachu.
4. Zmiany nastroju i sposobu myślenia
   • wstyd lub poczucie winy;
   • przekonanie, że świat jest całkowicie niebezpieczny;
   • utrata zaufania;
   • zobojętnienie;
   • poczucie odłączenia od własnego ciała;
   • trudności w przypomnieniu sobie fragmentów wydarzenia.

Czytelnik, który chce szerzej uporządkować podstawy profilaktyki psychicznej, może sprawdzić także praktyczne wskazówki dotyczące codziennego dbania o zdrowie psychiczne. Sen, ruch i bezpieczne relacje nie zastępują leczenia traumy, ale wspierają stabilizację i ograniczają dodatkowe przeciążenia.

Trauma u dziecka i trauma u dorosłego – najważniejsze różnice

U dorosłego objawy można zwykle analizować na podstawie jego relacji, historii życia i wpływu dolegliwości na pracę, rodzinę oraz zdrowie. U dziecka obraz kliniczny zależy dodatkowo od wieku, etapu rozwoju, umiejętności językowych i reakcji opiekunów.

Małe dziecko nie musi opowiadać o flashbackach, ale może nagle zacząć moczyć się w nocy, kurczowo trzymać rodzica albo powtarzać traumatyczne sceny w zabawie. Starsze dzieci mogą mieć problemy z nauką, bóle brzucha, agresywne zachowania lub silny lęk przed rozstaniem.

Nie należy diagnozować traumy wyłącznie na podstawie jednego zachowania. Pogorszenie ocen może wynikać z wielu przyczyn, podobnie jak drażliwość, bezsenność czy utrata apetytu.

Znaczenie ma nagła zmiana, jej związek z konkretnym zdarzeniem, czas utrzymywania się objawów oraz stopień zaburzenia codziennego funkcjonowania. Specjalista powinien rozmawiać nie tylko z opiekunem, lecz również bezpośrednio z dzieckiem w sposób dostosowany do jego wieku.

Obszar	Dorośli	Dzieci i nastolatki
Nawracające wspomnienia	Flashbacki, koszmary, natrętne obrazy	Koszmary bez wyraźnej treści, odtwarzanie zdarzenia w zabawie
Unikanie	Omijanie ludzi, miejsc i rozmów	Odmowa wyjścia, szkoły, snu bez opiekuna lub konkretnej aktywności
Emocje	Lęk, wstyd, gniew, odrętwienie	Płaczliwość, drażliwość, regres rozwojowy, napady złości
Nauka i praca	Spadek efektywności, absencje, trudności z koncentracją	Gorsze wyniki, problemy z pamięcią, konflikty w szkole
Relacje	Izolacja, brak zaufania, trudności z bliskością	Lęk separacyjny, wycofanie albo nadmierne przywiązanie
Objawy fizyczne	Bóle głowy, napięcie mięśni, kołatanie serca	Bóle brzucha, moczenie nocne, nudności, problemy ze snem
Zachowania ryzykowne	Alkohol, substancje, impulsywne decyzje	Ucieczki, samouszkodzenia, ryzykowne zachowania u nastolatków

Jak opiekun powinien rozmawiać z dzieckiem

Rozmowa nie powinna przypominać przesłuchania. Dorosły może spokojnie nazwać zauważoną zmianę, na przykład: „Widzę, że od kilku dni trudno ci zasnąć i często sprawdzasz, czy drzwi są zamknięte”. Następnie powinien pozwolić dziecku mówić własnymi słowami, bez poprawiania szczegółów i wymuszania chronologicznej relacji.

Dziecko musi wiedzieć, że nie ponosi winy za doznaną przemoc lub inne traumatyczne wydarzenie.

Pomocne zasady:

• wybierz spokojne, przewidywalne miejsce;
• mów prostym językiem odpowiednim do wieku;
• nie obiecuj całkowitej tajemnicy, gdy zagrożone jest bezpieczeństwo dziecka;
• nie pytaj wielokrotnie o te same szczegóły;
• nie sugeruj odpowiedzi;
• nie zmuszaj do kontaktu z osobą lub miejscem wywołującym strach;
• wyjaśnij, jakie działania podejmiesz i kto może pomóc;
• w przypadku podejrzenia przemocy zabezpiecz dziecko i skontaktuj się z właściwymi służbami.

„Gdy zauważysz u dziecka niepokojące objawy natury psychologicznej, pierwsze kroki skieruj do ośrodków pomocy środowiskowej”.
(Narodowy Fundusz Zdrowia, poradnik dotyczący pomocy dziecku w kryzysie psychicznym, 19 listopada 2024 roku).

W Polsce dzieci i młodzież mogą otrzymać pomoc w środowiskowych ośrodkach opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej. Świadczenia pierwszego poziomu są finansowane przez NFZ i nie wymagają skierowania.

Jak wygląda terapia traumy u dorosłych i dzieci

Profesjonalna psychoterapia traumy zaczyna się od diagnozy, ustalenia celów i sprawdzenia, czy pacjent znajduje się obecnie w bezpiecznych warunkach. Terapeuta ocenia objawy PTSD, depresji, zaburzeń lękowych, dysocjacji, uzależnienia, samouszkodzeń i ryzyka samobójczego.

Pyta również o sen, stan zdrowia, przyjmowane leki, wsparcie społeczne oraz wcześniejsze leczenie. Plan terapii zależy od wieku, rodzaju traumy, czasu jej trwania i aktualnej sytuacji życiowej.

Pacjent nie powinien być bez przygotowania zmuszany do intensywnego odtwarzania wspomnień. W pierwszej fazie często potrzebne są psychoedukacja, nauka rozpoznawania reakcji organizmu, regulowanie pobudzenia oraz stworzenie planu działania na wypadek kryzysu.

Następnie terapeuta może rozpocząć pracę z traumatyczną pamięcią przy użyciu metody o potwierdzonej skuteczności.

Typowy proces obejmuje:

1. ocenę bezpieczeństwa i ryzyka;
2. diagnozę objawów oraz chorób współwystępujących;
3. wyjaśnienie mechanizmów traumy;
4. ustalenie indywidualnych celów leczenia;
5. naukę metod stabilizacji;
6. kontrolowane przetwarzanie wspomnień;
7. pracę nad unikaniem i poczuciem winy;
8. odbudowę relacji i aktywności;
9. przygotowanie planu zapobiegania nawrotom.

Osoby próbujące uporządkować również ogólne reakcje na napięcie mogą sięgnąć do materiału o tym, jak radzić sobie ze stresem na co dzień. Trzeba jednak odróżnić techniki samopomocowe od leczenia PTSD: ćwiczenia oddechowe czy relaksacyjne mogą zmniejszyć pobudzenie, ale nie zastąpią terapii skoncentrowanej na traumie.

TF-CBT, terapia poznawcza i przedłużona ekspozycja

Trauma-focused CBT łączy psychoedukację, pracę nad myślami, regulację emocji oraz stopniowe przetwarzanie wspomnień i sytuacji, których pacjent unika. W terapii dzieci często uczestniczy również rodzic lub bezpieczny opiekun.

Dorosły uczy się reagować na objawy bez zawstydzania dziecka, a jednocześnie pomaga mu odzyskać przewidywalność dnia.

Terapia poznawcza PTSD i terapia przetwarzania poznawczego koncentrują się między innymi na przekonaniach utrwalonych po traumie. Mogą to być myśli: „To była moja wina”, „Nie mogę nikomu zaufać” albo „Każde miejsce jest niebezpieczne”.

Terapeuta nie narzuca pozytywnego myślenia, lecz pomaga sprawdzić, czy przekonania odpowiadają obecnej rzeczywistości.

Przedłużona ekspozycja polega na zaplanowanym, stopniowym kontakcie z bezpiecznymi wspomnieniami, sytuacjami i bodźcami, których pacjent zaczął unikać. Odbywa się to pod kontrolą terapeuty, a nie przez gwałtowne „przełamywanie lęku”. Celem jest nauczenie układu nerwowego, że wspomnienie nie jest tym samym co aktualne zagrożenie.

EMDR – na czym polega ta metoda

EMDR, czyli desensytyzacja i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych, jest metodą stosowaną w leczeniu PTSD. Podczas sesji pacjent skupia się na wybranym wspomnieniu, emocji lub przekonaniu, jednocześnie wykonując zadanie wymagające bilateralnej stymulacji, na przykład śledząc wzrokiem ruch ręki terapeuty.

Proces powinien być prowadzony przez odpowiednio przeszkoloną osobę i poprzedzony oceną gotowości pacjenta.

EMDR nie jest hipnozą ani procedurą usuwającą pamięć. Zdarzenie nadal pozostaje częścią biografii, ale może przestać wywoływać tak gwałtowne pobudzenie i dezorganizację. NICE wymienia EMDR oraz terapie poznawczo-behawioralne skoncentrowane na traumie wśród rekomendowanych interwencji dla określonych grup pacjentów z PTSD.

Metoda	Główny cel	Zastosowanie
TF-CBT	Zmiana reakcji, przekonań i unikania związanego z traumą	Dzieci, młodzież i dorośli; u dzieci często z udziałem opiekuna
Terapia poznawcza PTSD	Modyfikowanie znaczeń nadanych traumie	Szczególnie przy silnym poczuciu winy, wstydzie i poczuciu zagrożenia
CPT	Analiza i zmiana utrwalonych przekonań po traumie	Głównie dorośli z PTSD
Przedłużona ekspozycja	Stopniowe ograniczanie unikania i lęku	Dorośli oraz odpowiednio zakwalifikowana młodzież
EMDR	Przetwarzanie traumatycznych wspomnień	Dorośli, dzieci i młodzież po indywidualnej kwalifikacji
Terapia narracyjnej ekspozycji	Umieszczenie traum w spójnej historii życia	Osoby po wielu zdarzeniach, wojnie, prześladowaniu lub migracji przymusowej

Co można robić samodzielnie między sesjami

Samopomoc powinna wspierać leczenie, a nie zastępować konsultację. Najważniejszym celem jest odzyskanie przewidywalności i ograniczenie zachowań, które chwilowo tłumią napięcie, ale pogarszają funkcjonowanie w dłuższej perspektywie.

Należą do nich nadużywanie alkoholu, izolowanie się, całkowite odwracanie rytmu dnia albo wielogodzinne przeglądanie treści wywołujących silne pobudzenie.

Przydatne działania obejmują:

• stałe pory snu i wstawania;
• regularne posiłki;
• umiarkowany ruch dostosowany do stanu zdrowia;
• ograniczenie alkoholu i innych substancji;
• rozpoznawanie bodźców uruchamiających reakcję;
• zapisanie numerów osób, z którymi można się skontaktować;
• przygotowanie prostego planu na gorszy dzień;
• stopniowy powrót do bezpiecznych aktywności;
• ograniczenie ciągłego śledzenia drastycznych informacji;
• stosowanie technik uziemiających uzgodnionych z terapeutą.

Jednym z prostych ćwiczeń jest metoda „5–4–3–2–1”. Osoba nazywa pięć rzeczy, które widzi, cztery, których może dotknąć, trzy dźwięki, dwa zapachy oraz jeden smak. Ćwiczenie kieruje uwagę na aktualne otoczenie, ale nie jest procedurą leczenia traumatycznej pamięci.

Praktyka uważności może wspierać rozpoznawanie napięcia, o ile nie nasila flashbacków lub dysocjacji. Początkujący mogą przeczytać, czym jest mindfulness i jak rozpocząć praktykę uważności. Osoby po traumie powinny wybierać krótkie ćwiczenia z otwartymi oczami i możliwością przerwania ich w każdej chwili.

Czego nie robić wobec osoby po traumie

Otoczenie może wspierać powrót do równowagi, ale może również nieświadomie pogłębiać wstyd i izolację. Stwierdzenia „musisz zapomnieć”, „inni mieli gorzej” albo „weź się w garść” nie pomagają regulować reakcji stresowej. Nie należy również domagać się szczegółowego opisu wydarzenia z ciekawości.

Najczęstsze błędy to:

• wymuszanie rozmowy;
• kwestionowanie relacji osoby poszkodowanej;
• obwinianie jej za brak reakcji podczas zagrożenia;
• samodzielne odstawianie leków;
• organizowanie niespodziewanego kontaktu ze sprawcą;
• traktowanie unikania jako lenistwa;
• naciskanie na szybkie „zamknięcie tematu”;
• udzielanie porad prawnych lub medycznych bez kompetencji;
• publikowanie informacji o zdarzeniu bez zgody;
• ignorowanie wypowiedzi o samobójstwie lub samouszkodzeniu.

Lepsze są krótkie, konkretne komunikaty: „Wierzę ci”, „To nie była twoja wina”, „Możemy wspólnie znaleźć specjalistę” oraz „Powiedz, czego potrzebujesz teraz”. W przypadku dziecka dorosły powinien utrzymać zwykły rytm dnia, informować o zmianach i dotrzymywać obietnic. Stabilność opiekuna nie usuwa skutków traumy, lecz zmniejsza poczucie chaosu.

W odbudowie bezpiecznego otoczenia znaczenie mają także codzienne kontakty. Materiał o tym, jak zadbać o relacje i ograniczyć przeciążenie ekranami, opisuje sposoby odzyskiwania czasu na rozmowę, sen i odpoczynek. Wsparcie społeczne po potencjalnie traumatycznym wydarzeniu może zmniejszać ryzyko rozwoju PTSD.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

Nie należy czekać na planową wizytę, gdy osoba mówi o zamiarze odebrania sobie życia, ma konkretny plan samobójczy, ciężko się samookalecza, nie jest w stanie zadbać o podstawowe potrzeby albo zagraża sobie lub innym.

Pilnej oceny wymaga również utrata kontaktu z rzeczywistością, skrajne pobudzenie, ciężkie zatrucie substancjami oraz sytuacja, w której dziecko nadal pozostaje pod opieką osoby podejrzewanej o przemoc.

W bezpośrednim zagrożeniu życia należy dzwonić pod numer 112 lub 999 albo udać się na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy. Osoby szukające informacji o placówkach mogą korzystać z całodobowej Telefonicznej Informacji Pacjenta pod numerem 800 190 590.

Sygnały alarmowe:

• mówienie o śmierci, beznadziejności lub byciu ciężarem;
• poszukiwanie sposobu popełnienia samobójstwa;
• rozdawanie ważnych przedmiotów;
• gwałtowne pożegnania;
• samouszkodzenia;
• silne zaniedbanie jedzenia, picia lub higieny;
• nagła agresja;
• omamy lub urojenia;
• utrata przytomności po substancjach;
• ujawnienie trwającej przemocy wobec dziecka.

Gdzie znaleźć terapię traumy finansowaną przez NFZ

W Polsce działa pilotażowy program dla osób z doświadczeniem traumy i ich rodzin. Jest przeznaczony między innymi dla osób po działaniach wojennych, doświadczeniach uchodźczych, przemocy fizycznej, psychicznej lub seksualnej, wypadkach komunikacyjnych oraz innych zdarzeniach losowych wpływających na zdrowie psychiczne.

Program obejmuje dzieci, młodzież i dorosłych, a pomoc ma być kompleksowa i dopasowana do indywidualnej sytuacji.

„Pilotaż ma poprawić jakość leczenia pacjentów przez praktyczne sprawdzenie sposobu organizacji opieki nad osobami po doświadczeniu traumy”.
(Narodowy Fundusz Zdrowia, informacja o programie pilotażowym dla osób z doświadczeniem traumy i ich rodzin).

Przed rozpoczęciem prywatnej terapii warto sprawdzić kwalifikacje specjalisty. Samo określenie „terapeuta traumy” nie informuje o wykształceniu, ukończonym szkoleniu ani doświadczeniu klinicznym. Pacjent ma prawo zapytać o metodę, zasady poufności, przewidywaną częstotliwość spotkań, sposób postępowania w kryzysie i warunki zakończenia terapii.

Dobre pytania przed pierwszą wizytą:

1. Jakie szkolenie w leczeniu traumy ukończył specjalista?
2. Czy pracuje z dziećmi, dorosłymi czy obiema grupami?
3. Jaką metodę stosuje i dlaczego proponuje ją w tym przypadku?
4. Czy współpracuje z psychiatrą lub lekarzem?
5. Jak ocenia ryzyko samobójcze i dysocjację?
6. Jak wygląda udział rodzica w terapii dziecka?
7. Co należy zrobić w razie pogorszenia między sesjami?
8. Jak chroniona jest dokumentacja pacjenta?

Dobra terapia nie obiecuje natychmiastowego usunięcia wspomnień. Jej celem jest ograniczenie objawów, odzyskanie wpływu na życie oraz bezpieczne włączenie doświadczenia do osobistej historii.

Najczęściej zadawane pytania

Czy trauma zawsze prowadzi do PTSD?

Nie. Większość osób po potencjalnie traumatycznym wydarzeniu nie rozwija PTSD. Ryzyko zależy między innymi od rodzaju i czasu trwania zdarzenia, wcześniejszych doświadczeń, wieku, wsparcia społecznego oraz bezpieczeństwa po traumie.

Po jakim czasie należy zgłosić się do specjalisty?

Nie trzeba czekać miesiąca, gdy objawy są bardzo silne, człowiek nie może spać, pracować, uczyć się lub zadbać o bezpieczeństwo. Pilna konsultacja jest potrzebna także przy samouszkodzeniach, myślach samobójczych, ciężkiej dysocjacji i trwającej przemocy. Przy łagodniejszych reakcjach można obserwować stan, zapewniając wsparcie i możliwość szybkiego kontaktu ze specjalistą.

Czy dziecko musi dokładnie opowiedzieć o traumie?

Nie podczas pierwszej rozmowy i nie pod presją. Terapeuta dobiera sposób pracy do wieku, rozwoju i gotowości dziecka. Wymuszanie szczegółowej relacji może zwiększyć lęk, poczucie winy i brak kontroli.

Czy terapia EMDR jest skuteczna?

EMDR jest jedną z metod rekomendowanych w leczeniu PTSD dla odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów. Powinna być prowadzona przez przygotowanego specjalistę i stanowić część pełnego planu leczenia, a nie pojedynczą technikę stosowaną bez diagnozy.

Czy leki leczą traumę?

Leki nie zmieniają samego traumatycznego wspomnienia, ale psychiatra może zastosować farmakoterapię w celu ograniczenia wybranych objawów albo leczenia współwystępującej depresji i zaburzeń lękowych. W przypadku osób poniżej 18. roku życia NICE nie zaleca leków do zapobiegania ani leczenia samego PTSD; podstawą jest odpowiednio dobrana interwencja psychologiczna.

Czy można całkowicie wyzdrowieć po traumie?

Wiele osób uzyskuje znaczące zmniejszenie objawów i wraca do stabilnego życia. Tempo terapii jest indywidualne, a poprawa nie zawsze przebiega liniowo. Rokowanie zwiększają bezpieczne warunki, odpowiednio dobrana metoda, regularność spotkań i wsparcie bliskich.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Jak spakować walizkę, żeby zmieściło się więcej i nic się nie pogniotło