158

Jak wyznaczać granice w relacjach? Konkretne zasady, które pomagają chronić siebie bez niszczenia więzi

Jak wyznaczać granice w relacjach — to pytanie dotyczy nie tylko związków partnerskich, ale też przyjaźni, rodziny i kontaktów zawodowych. Jak informuje redakcja Krysztalowy, granica może oznaczać jasne określenie, kiedy jesteśmy dostępni, o czym nie chcemy rozmawiać, czego potrzebujemy od drugiej osoby i jakiego rodzaju wsparcia jesteśmy w stanie udzielić. Nie jest więc karą ani narzędziem kontroli, lecz informacją o tym, gdzie kończy się nasza zgoda, czas, prywatność lub odpowiedzialność.

Granice mogą dotyczyć kontaktu fizycznego, czasu spędzanego razem, sposobu prowadzenia konfliktów, pieniędzy, prywatności, telefonu i mediów społecznościowych, kontaktów z rodziną i znajomymi, seksu czy emocjonalnego obciążenia jednej osoby problemami drugiej. Organizacja love is respect, zajmująca się edukacją dotyczącą zdrowych relacji, wskazuje wprost, że granice różnią się między ludźmi i mogą mieć charakter fizyczny, cyfrowy oraz emocjonalny.

Dlatego nie istnieje jeden uniwersalny zestaw granic odpowiedni dla każdego związku.

Granica mówi, co zrobię ja — nie co musi zrobić druga osoba

Jednym z najczęstszych błędów jest utożsamianie granicy z żądaniem. Zdanie „nie możesz spotykać się ze swoimi znajomymi” nie opisuje własnej granicy, lecz próbuje zarządzać zachowaniem drugiej osoby. Granica powinna natomiast określać własną decyzję, potrzebę lub reakcję.

Przykład: zamiast „masz przestać na mnie krzyczeć” można powiedzieć: „Nie będę kontynuować rozmowy, kiedy na mnie krzyczysz. Wrócę do niej, kiedy będziemy mogli rozmawiać spokojnie”.

Różnica jest zasadnicza. W pierwszym przypadku jedna osoba próbuje wymusić określone zachowanie. W drugim informuje, czego nie akceptuje oraz co zrobi, gdy sytuacja się powtórzy.

Taka konstrukcja pomaga także uniknąć gróźb, których później nie da się lub nie zamierza się realizować. Jeżeli ktoś zapowiada konsekwencję, powinien wybierać wyłącznie działania pozostające pod jego kontrolą.

„Setting boundaries doesn’t mean you won’t be there for them or that you’re a bad friend or partner.”
(Mind, materiał dla młodych osób o wspieraniu przyjaciół i partnerów)

Mind wyjaśnia, że wyznaczenie zakresu pomocy nie oznacza porzucenia bliskiej osoby. Można jednocześnie wspierać partnera czy przyjaciela i powiedzieć, że nie jest się dostępnemu przez całą dobę albo że nie jest się właściwą osobą do rozwiązania każdego problemu.

Najpierw trzeba ustalić, gdzie rzeczywiście przebiega własna granica

Trudno jasno komunikować coś, czego samemu się nie określiło. Pomocne jest oddzielenie sytuacji jedynie nieprzyjemnych od takich, na które rzeczywiście nie chcemy się zgadzać.

Można przeanalizować kilka podstawowych obszarów:

• czas i dostępność — czy trzeba odpowiadać na wiadomości natychmiast, jak często chce się spotykać, kiedy potrzebny jest czas bez kontaktu;
• prywatność — telefon, hasła, korespondencja, lokalizacja, dokumenty, finanse, publikowanie wspólnych zdjęć;
• kontakt fizyczny i seksualny — jaki dotyk jest akceptowany i w jakiej sytuacji, na jakie zachowania istnieje zgoda;
• komunikacja — czy akceptowane są krzyk, wyzwiska, ironizowanie, przerywanie lub prowadzenie konfliktu przy innych osobach;
• emocje — ile odpowiedzialności można przejąć za problemy bliskiej osoby;
• rodzina i znajomi — jak często odbywają się spotkania, jakie informacje z relacji można przekazywać innym;
• praca i obowiązki — kiedy można prosić o pomoc i gdzie kończy się odpowiedzialność jednej osoby.

Granica może zmienić się wraz z sytuacją. Mind zaznacza, że ustalone zasady nie muszą pozostawać identyczne przez cały czas i mogą wymagać ponownego omówienia.

Jak powiedzieć o granicy, żeby komunikat był jednoznaczny

Najbardziej użyteczny komunikat składa się z trzech elementów: opisuje konkretne zachowanie, własną potrzebę i reakcję na ewentualne przekroczenie ustalonej granicy.

Może więc brzmieć:

„Po 22:00 wyłączam telefon. Jeżeli sprawa nie jest pilna, odpowiem rano”.

„Nie chcę, żeby moje prywatne wiadomości były czytane bez mojej zgody”.

„Jeżeli podczas rozmowy pojawią się wyzwiska, przerwę rozmowę i wrócę do niej później”.

„Nie mogę być dostępny za każdym razem, gdy masz trudniejszy dzień. Mogę dziś porozmawiać przez pół godziny”.

„Nie zgadzam się na publikowanie mojego zdjęcia bez wcześniejszego zapytania”.

„Nie chcę omawiać szczegółów naszego związku przy innych osobach”.

Nie trzeba przedstawiać wielostronicowego uzasadnienia. Nadmierne tłumaczenie własnej decyzji często przesuwa rozmowę z pytania „jaka jest moja granica?” na „czy druga osoba uważa moje powody za wystarczające?”.

Granice cyfrowe są tak samo realne jak te poza internetem

Telefon i media społecznościowe stworzyły obszar, którego w relacjach nie należy pomijać. Dostęp do telefonu, udostępnianie lokalizacji, częstotliwość wiadomości, publikowanie zdjęć czy przekazywanie haseł mogą stać się przedmiotem nacisku.

love is respect podkreśla, że partner nie ma automatycznego prawa do hasła do konta, natychmiastowej odpowiedzi na każdą wiadomość ani materiałów o charakterze intymnym. Organizacja wskazuje również, że komunikacja w zdrowej relacji powinna pozostawać pełna szacunku niezależnie od tego, czy odbywa się twarzą w twarz, przez telefon czy online.

„You never have to share your passwords with anyone.”
(love is respect, poradnik dotyczący przemocy i granic cyfrowych)

W praktyce cyfrową granicą może być odmowa ciągłego udostępniania lokalizacji, brak zgody na sprawdzanie telefonu albo decyzja, że konflikty nie będą prowadzone przez serię wiadomości wysyłanych w nocy.

Bliskość nie oznacza rezygnacji z prywatności.

Granice fizyczne i seksualne wymagają zgody

W relacjach intymnych szczególne znaczenie ma zgoda. Wyznaczanie granicy nie kończy się na jednorazowym ustaleniu, co jest dopuszczalne. Zgoda dotyczy konkretnej sytuacji i konkretnego zachowania.

Programy edukacyjne dotyczące zdrowych relacji łączą temat granic właśnie z komunikacją i zgodą. Przykładem jest University of Oregon, gdzie działania profilaktyczne dla studentów obejmują m.in. zdrowe relacje, granice, komunikację oraz consent.

Podobne podejście stosuje brytyjska służba zdrowia. Herefordshire and Worcestershire Health and Care NHS Trust opisywał program edukacyjny dotyczący relacji, w którym omawiano m.in. granice, pozytywne i negatywne relacje, rozstania, zgodę, bezpieczeństwo w internecie i zdrowie seksualne.

„Having the knowledge to make informed choices, understand consent and feel safe is essential.”
(Amy Turton, Herefordshire and Worcestershire Health and Care NHS Trust, 16 czerwca 2024 r.)

Z punktu widzenia granic oznacza to prostą zasadę: wcześniejsza zgoda na jedno zachowanie nie jest automatyczną zgodą na inne i nie usuwa prawa do zmiany decyzji.

Co zrobić, gdy druga osoba przekracza ustaloną granicę

Najpierw trzeba sprawdzić, czy granica została przedstawiona jednoznacznie. Jeżeli tak, można ją powtórzyć bez rozszerzania rozmowy o kolejne argumenty.

Przykład:

„Mówiłem już, że nie chcę, żebyś czytał moje wiadomości. Nadal tego nie akceptuję”.

Kolejnym etapem jest konsekwencja, którą wcześniej można było zapowiedzieć: zakończenie rozmowy, opuszczenie spotkania, ograniczenie dostępu do prywatnych informacji albo zmiana sposobu kontaktu.

Nie każda różnica zdań oznacza naruszenie granicy. Partner może nie zgadzać się z decyzją drugiej osoby. Problem pojawia się wtedy, gdy próbuje ją ignorować lub wymusić ustępstwo poprzez presję, groźby, kontrolowanie, izolowanie, upokarzanie albo ciągłe monitorowanie.

love is respect wymienia wśród zachowań charakterystycznych dla przemocy emocjonalnej m.in. groźby, wyzwiska, poniżanie, zastraszanie, izolację, stalking, ciągłe kontrolowanie oraz nadmierne wysyłanie wiadomości. Organizacja wskazuje także, że przemoc może mieć charakter technologiczny, gdy telefon, media społecznościowe lub inne technologie służą do nękania, zastraszania albo śledzenia partnera.

Zdrowa granica działa w obie strony

Osoba, która oczekuje respektowania własnych granic, musi respektować również granice partnera, przyjaciela czy członka rodziny. Dotyczy to także sytuacji, kiedy druga osoba odmawia rozmowy w danym momencie, potrzebuje czasu dla siebie albo nie chce ujawnić prywatnych informacji.

love is respect określa respektowanie granic jako jeden z pozytywnych sygnałów w relacji. Organizacja podkreśla jednocześnie, że naruszanie granic partnera nie jest zachowaniem akceptowalnym.

Istotna jest również możliwość renegocjacji zasad. To, że para dwa lata wcześniej uzgodniła określony podział obowiązków, sposób kontaktowania się w ciągu dnia czy zasady dotyczące wspólnych finansów, nie oznacza, że ustalenia nie mogą zostać ponownie omówione.

Zmiana granicy nie oznacza automatycznie złamania wcześniejszej umowy. Powinna jednak zostać zakomunikowana drugiej osobie, jeśli wpływa na wspólne funkcjonowanie.

Jak rozpoznać dobrze postawioną granicę

Dobrze sformułowana granica jest konkretna i możliwa do zastosowania. Nie opiera się na oczekiwaniu, że druga osoba „domyśli się”, co jest problemem.

Można ją sprawdzić za pomocą kilku pytań:

1. Czy potrafię powiedzieć dokładnie, czego nie akceptuję albo czego potrzebuję?
2. Czy mówię o własnym zachowaniu i decyzjach, zamiast próbować kontrolować drugą osobę?
3. Czy druga strona wie, jakiej zmiany oczekuję?
4. Czy konsekwencja przekroczenia granicy jest czymś, co faktycznie mogę zrobić?
5. Czy respektuję analogiczne prawo drugiej osoby do prywatności, odmowy i własnego czasu?
6. Czy potrafimy ponownie omówić granicę, gdy zmieniają się okoliczności?

Jeżeli odpowiedzi są niejasne, problemem może być nie sama granica, lecz sposób jej zakomunikowania.

Granice nie zastępują rozmowy o problemie

Postawienie granicy nie rozwiązuje automatycznie konfliktu. Jeżeli problem dotyczy podziału obowiązków, wydatków, kontaktu z rodziną albo czasu spędzanego razem, strony nadal muszą uzgodnić rozwiązanie.

Granica określa natomiast punkt, którego jedna osoba nie chce przekraczać podczas poszukiwania kompromisu.

Można negocjować, o której godzinie wraca się ze spotkania. Nie trzeba jednak negocjować prawa drugiej osoby do wyzywania partnera, gdy ustalenie jej się nie podoba.

Można negocjować sposób zarządzania wspólnymi pieniędzmi. Nie oznacza to automatycznego prawa jednego partnera do pełnej kontroli nad prywatnymi środkami drugiego.

Można ustalić częstotliwość kontaktu w ciągu dnia. Nie daje to jednak prawa do wielokrotnego sprawdzania lokalizacji, przeglądania telefonu czy wymuszania haseł.

Ta różnica ma znaczenie: kompromis dotyczy wspólnego rozwiązania, a nie rezygnacji jednej strony z prawa do bezpieczeństwa, prywatności lub odmowy.

Kiedy samo powtarzanie granicy przestaje wystarczać

Jeżeli druga osoba przypadkowo przekroczyła granicę albo inaczej zrozumiała komunikat, ponowne wyjaśnienie może wystarczyć. Inna jest sytuacja, gdy naruszenia są powtarzalne i towarzyszy im kontrola, zastraszanie, groźby, izolowanie albo przemoc.

W takim przypadku problem nie sprowadza się już wyłącznie do techniki komunikacji.

W materiałach love is respect dotyczących niezdrowych i przemocowych relacji zaleca się m.in. rozmowę z zaufaną osobą oraz przygotowanie planu bezpieczeństwa. Organizacja zwraca też uwagę, że zachowania przemocowe mogą nasilać się z czasem.

Granice mają sens wtedy, gdy druga osoba może je usłyszeć i respektować. Samo coraz dokładniejsze formułowanie tego samego komunikatu nie usuwa przemocy ani przymusu.

Najważniejsza zasada: granica musi być możliwa do wykonania

„Jeżeli jeszcze raz się spóźnisz, nigdy się do ciebie nie odezwę” nie jest użyteczną granicą, jeśli osoba wypowiadająca te słowa nie zamierza rzeczywiście zerwać kontaktu.

Znacznie bardziej konkretne jest: „Jeżeli będziesz się spóźniać bez informacji, nie będę czekać dłużej niż 20 minut”.

Granice powinny więc opierać się na zachowaniach, które rzeczywiście pozostają pod kontrolą osoby je ustanawiającej. Właśnie dlatego krótkie, jednoznaczne zdania często działają lepiej niż ultimatum czy wielokrotne tłumaczenie swoich powodów.

Dobrze postawiona granica odpowiada na trzy pytania: co jest dla mnie nieakceptowalne, czego potrzebuję i co zrobię, jeśli sytuacja się powtórzy. Jeżeli druga osoba również ma przestrzeń na przedstawienie własnych potrzeb, rozmowa może prowadzić do nowych zasad wspólnego funkcjonowania. Gdy natomiast granice są regularnie ignorowane, istotna staje się nie kolejna wersja komunikatu, lecz ocena samej relacji i własnego bezpieczeństwa.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Chłód i deszcz zniechęcają do ruchu? Jak ćwiczyć jesienią i nie stracić regularności