Odwodnienie organizmu – objawy i jak prawidłowo się nawadniać latem

8

Odwodnienie organizmu rozwija się wtedy, gdy człowiek traci więcej płynów, niż przyjmuje, a ilość wody i elektrolitów przestaje wystarczać do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Latem ryzyko rośnie podczas upałów, intensywnego wysiłku, pracy fizycznej, gorączki, biegunki lub wymiotów, ponieważ płyny są tracone nie tylko z moczem, lecz także wraz z potem i przez układ oddechowy — jak informuje Krysztalowy, powołując się na zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia.

Pierwszymi sygnałami są zwykle pragnienie, suchość w ustach, zmęczenie, ból głowy, zawroty głowy oraz ciemnożółty, intensywnie pachnący mocz. W miarę narastania niedoboru płynów człowiek oddaje mocz rzadziej, może mieć zapadnięte oczy, trudności z koncentracją, osłabienie i nudności. Podczas wysokiej temperatury podobne symptomy mogą oznaczać także wyczerpanie cieplne, które wymaga przerwania wysiłku, schłodzenia organizmu i uzupełniania płynów.

Najczęstsze objawy odwodnienia organizmu

Objawy zależą od stopnia utraty płynów, wieku, stanu zdrowia oraz przyczyny odwodnienia. U osoby dorosłej niedobór wody może początkowo objawiać się jedynie silniejszym pragnieniem i suchością błon śluzowych. Organizm ogranicza następnie ilość wydalanego moczu, aby zatrzymać możliwie dużo wody.

Do najczęstszych objawów należą:

• pragnienie i suchość w ustach, na języku oraz wargach;
• ciemnożółty, intensywnie pachnący mocz;
• oddawanie moczu rzadziej niż zwykle;
• ból głowy, zawroty głowy lub uczucie oszołomienia;
• zmęczenie, osłabienie i senność;
• zapadnięte oczy;
• pogorszenie koncentracji;
• nudności i skurcze mięśni podczas upału lub wysiłku.

Kolor moczu może być użytecznym sygnałem orientacyjnym. Jasny, słomkowy odcień zwykle wskazuje na odpowiednie nawodnienie, natomiast mocz ciemny i oddawany w niewielkiej ilości może świadczyć o niedoborze płynów. Nie jest to jednak test diagnostyczny — kolor mogą zmieniać także niektóre produkty spożywcze, suplementy, leki i choroby.

Pragnienie nie zawsze pojawia się wystarczająco wcześnie, dlatego podczas upałów nie należy czekać z piciem do momentu wystąpienia silnego uczucia suchości w ustach.

Amerykański Narodowy Instytut Bezpieczeństwa i Higieny Pracy wskazuje, że osoba odczuwająca pragnienie może już nie nadążać z uzupełnianiem bieżących strat płynów. Dotyczy to szczególnie ludzi pracujących fizycznie, ćwiczących na zewnątrz lub przebywających przez wiele godzin w wysokiej temperaturze.

„Pij, zanim poczujesz pragnienie. Gdy pojawia się pragnienie, uzupełnianie płynów jest już opóźnione” — wskazuje NIOSH w materiałach dotyczących pracy w wysokiej temperaturze.

Dlaczego organizm szybciej odwadnia się podczas upałów

Pocenie się jest naturalnym mechanizmem chłodzenia. Pot wydzielony na powierzchnię skóry paruje i pomaga obniżyć temperaturę ciała. Jednocześnie organizm traci wodę oraz elektrolity, między innymi sód, chlorki i potas. Im dłuższa ekspozycja na gorąco i im intensywniejszy wysiłek, tym większe mogą być straty.

Ryzyko zwiększają również:

• gorączka, biegunka i wymioty;
• długotrwałe przebywanie na słońcu;
• intensywny trening lub praca fizyczna;
• brak regularnego dostępu do napojów;
• spożywanie alkoholu;
• przyjmowanie niektórych leków, zwłaszcza zwiększających wydalanie moczu;
• choroby przewlekłe wpływające na gospodarkę wodną organizmu.

W czasie biegunki i wymiotów człowiek traci nie tylko wodę, lecz także sód, potas, chlorki i wodorowęglany. Z tego powodu przy większych stratach sam napój bez elektrolitów może nie być wystarczający. WHO zaleca w takich sytuacjach doustne płyny nawadniające zawierające glukozę i elektrolity, przygotowane zgodnie z instrukcją producenta.

Jak prawidłowo nawadniać organizm latem

Podstawą profilaktyki jest regularne przyjmowanie płynów w ciągu całego dnia. Nie należy wypijać całej planowanej ilości jednorazowo. Znacznie lepiej tolerowane są mniejsze porcje przyjmowane systematycznie, szczególnie przed wyjściem na słońce, podczas aktywności oraz po jej zakończeniu.

Brytyjska publiczna służba zdrowia NHS podaje orientacyjne zalecenie sześciu–ośmiu szklanek płynów dziennie dla większości osób. Jest to jednak wartość ogólna, a zapotrzebowanie rośnie podczas upałów, wysiłku fizycznego, ciąży, karmienia piersią i choroby. Ilość potrzebnych płynów zależy również od masy ciała, diety, temperatury otoczenia oraz indywidualnego poziomu potliwości.

Najlepszym podstawowym napojem jest woda. Płyny dostarczają także mleko, niesłodzone napoje, zupy oraz produkty o dużej zawartości wody, takie jak warzywa i owoce. Napoje słodzone nie powinny być głównym źródłem nawodnienia, ponieważ dostarczają znacznych ilości cukru. Alkohol może dodatkowo zwiększać ryzyko odwodnienia i zaburzać ocenę objawów przegrzania.

Jak nawadniać organizm podczas gorącego dnia:

1. Zacząć pić jeszcze przed wyjściem z domu lub rozpoczęciem wysiłku.
2. Mieć wodę przy sobie i sięgać po nią regularnie.
3. Zwiększyć podaż płynów przy nasilonym poceniu.
4. Obserwować ilość oraz kolor moczu.
5. Po biegunce, wymiotach lub bardzo obfitym poceniu rozważyć doustny płyn nawadniający.
6. Ograniczyć alkohol i nie traktować napojów energetycznych jako zamiennika wody.
7. Przerwać aktywność, jeżeli pojawią się zawroty głowy, osłabienie, nudności albo skurcze mięśni.

Osoba, która już rozpoczyna wysiłek w stanie niedoboru płynów, może nie zdołać wyrównać strat wyłącznie przez picie podczas aktywności.

Kiedy wystarczy woda, a kiedy potrzebne są elektrolity

Woda jest zwykle wystarczająca przy codziennym funkcjonowaniu, krótkim spacerze, umiarkowanej aktywności i niewielkim poceniu. Nie każda osoba przebywająca latem na zewnątrz potrzebuje napoju izotonicznego lub preparatu elektrolitowego.

Elektrolity mogą być uzasadnione, gdy dochodzi do znacznej utraty wody i soli, na przykład podczas:

• długotrwałego, obfitego pocenia;
• wielogodzinnego wysiłku w upale;
• biegunki lub powtarzających się wymiotów;
• bolesnych skurczów mięśni związanych z wysoką temperaturą;
• wyczerpania cieplnego, jeżeli osoba jest przytomna i może bezpiecznie pić.

WHO zaleca, aby przy bolesnych skurczach mięśni wywołanych upałem odpocząć w chłodnym miejscu i przyjąć doustny płyn nawadniający zawierający elektrolity. Jeżeli skurcze trwają dłużej niż godzinę, potrzebna jest konsultacja medyczna.

„Przy bolesnych skurczach mięśni należy odpocząć w chłodnym miejscu i wypić doustny płyn nawadniający zawierający elektrolity” — zaleca WHO w wytycznych dotyczących upałów.

Gotowy preparat nawadniający należy rozpuszczać dokładnie w takiej ilości wody, jaką podaje producent. Zbyt mała ilość wody zwiększy stężenie składników, a zbyt duża może osłabić skuteczność roztworu. Nie należy samodzielnie zwiększać dawki proszku ani łączyć kilku saszetek w jednej porcji bez wskazania w instrukcji.

Czy można wypić za dużo wody

Nadmierne picie w krótkim czasie również może być niebezpieczne. Podczas wielogodzinnego wysiłku przyjmowanie bardzo dużych ilości samej wody, nieproporcjonalnych do strat, może obniżyć stężenie sodu we krwi. Objawy hiponatremii mogą przypominać wyczerpanie cieplne i obejmować ból głowy, nudności, osłabienie, wymioty oraz zaburzenia świadomości. W ciężkich przypadkach mogą pojawić się drgawki i śpiączka.

Nie oznacza to, że zdrowa osoba powinna ograniczać wodę podczas zwykłego letniego dnia. Problem dotyczy przede wszystkim nadmiernego, szybkiego przyjmowania płynów podczas długich zawodów wytrzymałościowych lub intensywnego wysiłku. Picie powinno odpowiadać warunkom, długości aktywności i rzeczywistym stratom.

Osoby z niewydolnością serca, chorobami nerek, zaburzeniami gospodarki sodowej lub zaleconym limitem płynów nie powinny samodzielnie zwiększać ilości wypijanej wody. W ich przypadku plan nawodnienia powinien zostać ustalony z lekarzem.

Objawy odwodnienia u dziecka

Niemowlęta i małe dzieci mogą odwadniać się szybciej niż dorośli, szczególnie podczas gorączki, biegunki i wymiotów. Nie zawsze potrafią poinformować o pragnieniu, dlatego opiekun powinien obserwować ich zachowanie i częstotliwość oddawania moczu.

Objawami ostrzegawczymi mogą być:

• mniejsza liczba mokrych pieluch;
• brak lub niewielka ilość łez podczas płaczu;
• suchość ust i języka;
• zapadnięte oczy;
• zapadnięte ciemiączko u niemowlęcia;
• senność, wiotkość albo nietypowa drażliwość;
• trudności z przyjmowaniem płynów;
• wielokrotne wymioty.

NHS wymienia wśród objawów poważniejszego odwodnienia u dziecka także nadmierną senność, szybszy oddech, brak moczu oraz utrzymywanie się objawów mimo podawania płynów. Dziecko, które nie jest w stanie utrzymać przyjętych napojów, wymaga pilnej oceny medycznej.

Przy biegunce lub wymiotach płyny należy podawać często, w małych porcjach. Duża objętość wypita jednorazowo może nasilić nudności i sprowokować kolejne wymioty. Doustne płyny nawadniające są przeznaczone do wyrównywania strat wody i elektrolitów, ale powinny być przygotowane zgodnie z instrukcją.

Dlaczego seniorzy są szczególnie narażeni

U starszych osób uczucie pragnienia może być słabsze, a zdolność organizmu do regulowania temperatury jest często ograniczona. Ryzyko zwiększają choroby serca, nerek, cukrzyca, ograniczona sprawność ruchowa i stosowanie leków wpływających na wydalanie wody.

Senior przebywający samotnie może nie zauważyć stopniowego pogarszania się stanu zdrowia. Podczas upału należy zwracać uwagę na nietypową senność, splątanie, osłabienie, zawroty głowy, ograniczoną ilość moczu i brak regularnego picia.

CDC zaleca, aby u osób starszych natychmiast reagować na objawy choroby związanej z upałem, w tym skurcze mięśni, ból głowy, nudności i wymioty.

Odwodnienie a wyczerpanie cieplne

Objawy odwodnienia mogą nakładać się na symptomy wyczerpania cieplnego. Wyczerpanie cieplne powstaje wskutek nadmiernej utraty wody i soli, najczęściej podczas intensywnego pocenia.

Typowe sygnały to:

• silne pocenie;
• ból i zawroty głowy;
• nudności lub wymioty;
• osłabienie;
• wzmożone pragnienie;
• drażliwość;
• skurcze mięśni;
• zmniejszenie ilości moczu;
• podwyższona temperatura ciała.

Osobę należy przenieść do chłodnego lub zacienionego miejsca, przerwać wysiłek, rozluźnić zbędną odzież i rozpocząć chłodzenie wilgotnymi okładami. Jeżeli jest w pełni przytomna, może pić wodę małymi porcjami. CDC zaleca uzyskanie pomocy medycznej, gdy objawy się nasilają.

Objawy wymagające pilnej pomocy

Nie każde odwodnienie można bezpiecznie leczyć wyłącznie w domu. Pilnej oceny medycznej wymaga osoba, która:

• jest splątana, ma zaburzenia świadomości lub traci przytomność;
• ma drgawki;
• nie może pić lub natychmiast wymiotuje każdy przyjęty płyn;
• oddaje bardzo mało moczu albo nie oddaje go przez dłuższy czas;
• ma gorącą, suchą skórę i zaburzenia świadomości;
• ma szybko pogarszający się stan ogólny;
• nie poprawia się mimo odpoczynku, chłodzenia i nawadniania;
• jest niemowlęciem z wyraźnymi oznakami odwodnienia.

Gorąca skóra, majaczenie, utrata przytomności lub drgawki podczas upału mogą wskazywać na udar cieplny. WHO zaleca w takim przypadku natychmiastowe wezwanie lekarza lub pogotowia ratunkowego. Nie należy podawać płynów osobie nieprzytomnej ani takiej, która nie jest w stanie bezpiecznie połykać.

„Jeżeli ktoś ma gorącą, suchą skórę, majaczy, ma drgawki lub jest nieprzytomny, należy natychmiast wezwać pomoc medyczną” — ostrzega WHO Europe.

Jak zapobiegać odwodnieniu w czasie upałów

Najskuteczniejsze działania są proste: regularne picie, ograniczenie wysiłku w najgorętszej części dnia, przebywanie w chłodnym miejscu i obserwowanie pierwszych objawów. Butelkę wody warto zabierać do pracy, samochodu, pociągu, na spacer oraz na trening.

Przed planowaną aktywnością należy rozpocząć nawadnianie odpowiednio wcześniej. Podczas dłuższego wysiłku potrzebne są regularne przerwy. Po zakończeniu aktywności płyny trzeba uzupełniać stopniowo, zwracając uwagę na samopoczucie, ilość moczu oraz utrzymujące się objawy.

Szczególnej kontroli wymagają niemowlęta, dzieci, seniorzy, osoby chore przewlekle, pracownicy fizyczni i ludzie przyjmujący leki moczopędne. W przypadku zaleceń dotyczących ograniczenia płynów ilość wypijanej wody musi pozostać zgodna z indywidualnym planem leczenia.

Regularne picie wody jest skuteczniejsze niż próba jednorazowego uzupełnienia dużego niedoboru dopiero po wystąpieniu bólu głowy, zawrotów głowy i silnego pragnienia.

Ciemny mocz, suchość ust, rzadsze oddawanie moczu i osłabienie to sygnały, że płyny należy uzupełnić. Przy łagodnych objawach zwykle wystarcza odpoczynek w chłodnym miejscu i stopniowe picie wody. Przy biegunce, wymiotach, silnym poceniu lub skurczach mięśni potrzebny może być doustny płyn nawadniający. Splątanie, drgawki, utrata przytomności i brak możliwości picia wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Wpływ narkotyków na mózg – nieodwracalne zmiany czy regeneracja