Narkotyki a zdrowie psychiczne – jak wpływają na mózg, emocje i zachowanie

156

Narkotyki a zdrowie psychiczne to związek obejmujący znacznie więcej niż samo uzależnienie. Substancje psychoaktywne mogą zmieniać nastrój, percepcję, pamięć, zdolność oceny sytuacji i kontrolę zachowania, a część z nich wiąże się z lękiem, paranoją, objawami depresyjnymi lub psychozą. Jak informuje redakcja Krysztalowy, konsekwencje zależą m.in. od rodzaju substancji, dawki, częstotliwości używania, wieku oraz indywidualnej podatności.

Nie istnieje przy tym jeden wspólny dla wszystkich narkotyków mechanizm. Stymulanty, takie jak kokaina i metamfetamina, mogą wywoływać pobudzenie, bezsenność, niepokój i paranoję; opioidy hamują aktywność ośrodkowego układu nerwowego i przy przedawkowaniu mogą niebezpiecznie spowolnić oddychanie; konopie oddziałują m.in. na pamięć i percepcję, a intensywne używanie wiąże się z ryzykiem zaburzeń psychotycznych. NIDA podkreśla również, że zaburzenia związane z używaniem substancji często współwystępują z depresją, lękiem, PTSD i innymi problemami psychicznymi.

Co narkotyki zmieniają w mózgu?

Substancje psychoaktywne oddziałują na układy neuroprzekaźników odpowiedzialne m.in. za nagrodę, motywację, stres, nastrój, koncentrację i samokontrolę. NIDA opisuje uzależnienie jako przewlekłe zaburzenie, w którym dochodzi do funkcjonalnych zmian w obwodach mózgowych związanych właśnie z nagrodą, stresem oraz kontrolą zachowania. Zmiany te mogą utrzymywać się również po zaprzestaniu używania substancji.

To jeden z powodów, dla których problemu nie można sprowadzać do chwilowego działania narkotyku bezpośrednio po jego przyjęciu.

Przy powtarzającym się używaniu może pojawiać się tolerancja, silne pragnienie ponownego przyjęcia substancji i coraz większa koncentracja życia na jej zdobywaniu i używaniu. KCPU zwraca uwagę m.in. na wysokie ryzyko uzależnienia od amfetaminy oraz silne psychiczne objawy związane z jej odstawieniem.

„Addiction is defined as a chronic, relapsing disorder characterized by compulsive drug seeking and use despite adverse consequences.”
(National Institute on Drug Abuse, publikacja „Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction”; definicja zaburzenia uzależnienia).

Marihuana i THC: pamięć, lęk oraz ryzyko psychozy

Konopie są jednym z najlepiej przebadanych przykładów związku między używaniem substancji psychoaktywnych a zdrowiem psychicznym. Według NIDA regularne, intensywne używanie konopi w okresie dojrzewania jest powiązane z gorszym funkcjonowaniem pamięci roboczej, szybkości przetwarzania informacji oraz pamięci werbalnej. Okres adolescencji jest jednocześnie etapem intensywnego rozwoju mózgu.

Szczególną uwagę zwraca ryzyko objawów psychotycznych. NIDA wskazuje na dowody łączące używanie konopi z wcześniejszym początkiem psychozy u osób posiadających genetyczne czynniki ryzyka zaburzeń psychotycznych. Badanie opisane przez instytut w 2023 roku wykazało również zwiększone ryzyko schizofrenii wśród młodych mężczyzn z zaburzeniem związanym z używaniem konopi.

Serwis Zdrowie PAP opisywał badania dotyczące produktów o dużej zawartości THC, w których stwierdzano związki z psychozą, schizofrenią i uzależnieniem od konopi, a część analiz wskazywała również niekorzystne zależności dotyczące lęku i depresji.

Kokaina i amfetamina: pobudzenie może przejść w lęk i paranoję

Kokaina działa pobudzająco. NIDA wymienia wśród jej krótkoterminowych skutków fizjologicznych zwężenie naczyń krwionośnych oraz wzrost temperatury ciała, tętna i ciśnienia. Po stronie psychicznej mogą pojawiać się niepokój, drażliwość, lęk, napady paniki i paranoja. Przy większych ilościach zachowanie może stać się nieprzewidywalne.

Amfetamina i metamfetamina również należą do silnych stymulantów. Metamfetamina może krótkotrwale powodować euforię, wzrost energii i czujności, ale NIDA wymienia też paranoję i lęk. Wśród następstw długotrwałego używania instytut wskazuje m.in. bezsenność, zaburzenia pamięci oraz rozwój zaburzenia związanego z używaniem substancji.

KCPU opisuje charakterystyczny przebieg po odstawieniu amfetaminy: najpierw może wystąpić osłabienie i bardzo długi sen, a następnie przez kilka dni stany depresyjne, niepokój i poczucie pustki.

Do najważniejszych problemów związanych ze stymulantami należą więc:

• lęk, silne pobudzenie, drażliwość i bezsenność;
• paranoja oraz inne zaburzenia postrzegania rzeczywistości;
• problemy z pamięcią i koncentracją przy dłuższym używaniu;
• ryzyko uzależnienia oraz gwałtownego pogorszenia samopoczucia po odstawieniu;
• jednoczesne obciążenie układu sercowo-naczyniowego, w tym wzrost ciśnienia i zaburzenia rytmu serca.

MDMA: od euforii do problemów ze snem, lękiem i nastrojem

MDMA wpływa m.in. na układy neuroprzekaźnikowe związane z serotoniną. Bezpośrednie działanie może obejmować wzrost energii, poczucie dobrostanu i większą otwartość wobec innych, jednak profil działania nie kończy się na tych efektach.

NIDA podaje, że używanie MDMA zostało powiązane z lękiem oraz napadami paniki. W badaniach dotyczących osób regularnie używających substancji obserwowano m.in. problemy ze snem, brak apetytu, dezorientację, depresję, lęk, paranoję oraz problemy z pamięcią lub uwagą.

Istotnym problemem jest także rzeczywisty skład nielegalnie sprzedawanych produktów. Analizy cytowane przez NIDA wykazywały, że substancje oferowane jako MDMA mogą zawierać także ketaminę, amfetaminę, syntetyczne katynony, MDA lub metamfetaminę. Oznacza to, że działanie konkretnej tabletki lub proszku może wynikać z więcej niż jednej substancji.

Opioidy: zagrożenie dotyczy mózgu i oddychania

Opioidy mają inny profil działania niż stymulanty. Jednym z najpoważniejszych zagrożeń jest zahamowanie oddychania. Przy niewystarczającym dopływie tlenu do mózgu może dojść do hipoksji, której następstwem mogą być zaburzenia neurologiczne, śpiączka, trwałe uszkodzenie mózgu lub śmierć.

Długotrwałe używanie opioidów jest również wiązane z problemami psychicznymi. NIDA wskazuje m.in. na związek używania opioidów z depresją, natomiast w przypadku przewlekłego używania heroiny opisuje współwystępowanie depresji oraz innych zaburzeń psychicznych.

Łączenie opioidów z innymi substancjami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy dodatkowo zwiększa ryzyko zagrażającego życiu przedawkowania. NIDA wymienia w tym kontekście m.in. benzodiazepiny oraz alkohol.

Psychoza po narkotykach – jakie objawy powinny alarmować?

Psychoza oznacza poważne zaburzenie kontaktu z rzeczywistością. Mogą pojawić się omamy, urojenia, silna podejrzliwość, dezorganizacja myślenia oraz trudność w prawidłowej ocenie tego, co rzeczywiście się dzieje. Polskie służby sanitarne wskazują, że nowe substancje psychoaktywne mogą powodować zarówno zaburzenia neurologiczne, jak i psychotyczne, w tym halucynacje oraz urojenia.

Psychoza indukowana substancjami może być związana m.in. z amfetaminą, kokainą, silnymi kannabinoidami oraz nowymi substancjami psychoaktywnymi. W przypadku konopi ryzyko nie jest jednakowe dla wszystkich użytkowników: znaczenie mają m.in. predyspozycje, częstotliwość używania oraz moc produktu.

Narkotyki, depresja i lęk – zależność działa w obie strony

Związek między narkotykami a zaburzeniami psychicznymi nie zawsze można opisać prostym schematem „substancja wywołała chorobę”. NIDA podkreśla, że zaburzenia związane z używaniem substancji i inne zaburzenia psychiczne często występują jednocześnie. U części osób problemy takie jak depresja, lęk lub schizofrenia występowały wcześniej; w innych sytuacjach używanie substancji może wyzwalać albo nasilać objawy psychiatryczne.

WHO w aktualnych materiałach dotyczących depresji zaleca osobom z objawami depresyjnymi unikanie nielegalnych narkotyków, wskazując, że mogą one pogarszać depresję.

„Don’t use illicit drugs, which can make depression worse.”
(World Health Organization, zalecenia dla osób z depresją, materiał zaktualizowany 29 sierpnia 2025 r.; tłum. red.).

Kiedy potrzebna jest natychmiastowa pomoc?

Niektórych objawów po przyjęciu substancji psychoaktywnej nie należy traktować jako typowego stanu odurzenia. Zagrożenie może dotyczyć zarówno zdrowia psychicznego, jak i podstawowych funkcji życiowych.

Pilnej oceny medycznej wymagają przede wszystkim:

• utrata przytomności, bardzo wolny lub płytki oddech albo problemy z oddychaniem;
• drgawki, gwałtowne zaburzenia świadomości lub ciężka dezorientacja;
• omamy i urojenia prowadzące do zachowania zagrażającego osobie lub otoczeniu;
• skrajne pobudzenie połączone z zaburzeniami świadomości;
• podejrzenie przedawkowania lub zatrucia substancją o nieznanym składzie.

W bezpośrednim zagrożeniu życia należy korzystać z numeru alarmowego 112 lub pomocy ratownictwa medycznego. Oficjalny portal Pacjent.gov.pl wskazuje również możliwość zgłoszenia się do SOR lub odpowiedniej izby przyjęć w nagłych sytuacjach zagrożenia zdrowia i życia.

Leczenie uzależnienia i problemów psychicznych

Zaburzenia związane z używaniem substancji są leczone. NIDA określa je jako przewlekłe, ale poddające się leczeniu zaburzenia wpływające na mózg i zachowanie, z których możliwe jest zdrowienie.

W Polsce specjalistyczne leczenie osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych jest częścią systemu ochrony zdrowia psychicznego. KCPU prowadzi również mapę placówek leczenia uzależnień, która pozwala wyszukać pomoc w konkretnym regionie.

Do poradni leczenia uzależnień można zgłosić się bez skierowania — informuje oficjalny portal Pacjent.gov.pl. Pomoc może obejmować diagnostykę, psychoterapię, leczenie psychiatryczne, a w określonych przypadkach także leczenie farmakologiczne lub program substytucyjny.

„System specjalistycznej opieki dla osób uzależnionych od substancji psychoaktywnych stanowi część systemu ochrony zdrowia psychicznego.”
(Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, informacja dotycząca systemu leczenia osób uzależnionych).

Narkotyki mogą jednocześnie oddziaływać na psychikę i funkcjonowanie całego organizmu.

Konkretne następstwa różnią się jednak zasadniczo między marihuaną, stymulantami, MDMA, opioidami i nowymi substancjami psychoaktywnymi. Objawów takich jak narastająca paranoja, omamy, głęboki spadek nastroju, utrata kontroli nad używaniem substancji czy zaburzenia świadomości nie należy sprowadzać do „złego samopoczucia po narkotyku” — są to problemy wymagające oceny medycznej lub specjalistycznego leczenia.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Niższe rachunki latem – na czym realnie zaoszczędzić w wakacje