Leczenie uzależnień – rodzaje, terapia i gdzie szukać pomocy

140

Leczenie uzależnień w Polsce nie oznacza automatycznie wielotygodniowego pobytu w zamkniętym ośrodku. W zależności od rodzaju uzależnienia, stanu zdrowia, ryzyka zespołu abstynencyjnego i sytuacji życiowej pacjent może korzystać z poradni ambulatoryjnej, oddziału dziennego, leczenia stacjonarnego, detoksykacji, psychoterapii indywidualnej lub grupowej, a w określonych przypadkach również z farmakoterapii, informuje redakcja Krysztalowy. Do poradni leczenia uzależnień finansowanej przez NFZ można zgłosić się bez skierowania, a publiczny system obejmuje również pomoc dla części osób bliskich i współuzależnionych.

Skala problemu pokazuje, dlaczego szybkie rozpoczęcie leczenia ma znaczenie. Według danych WHO za 2019 rok około 400 mln osób w wieku co najmniej 15 lat żyło z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu, a około 209 mln spełniało kryteria uzależnienia od alkoholu. Alkohol odpowiadał za około 2,6 mln zgonów na świecie. Jednocześnie dostęp do terapii pozostaje ograniczony: w państwach przekazujących WHO odpowiednie dane kontakt z leczeniem miało od mniej niż 1 proc. do maksymalnie 35 proc. osób z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji.

Leczenie uzależnień nie zaczyna się zawsze od detoksu

Pierwszym etapem powinno być rozpoznanie problemu i ocena stanu pacjenta, a nie automatyczne skierowanie na odtrucie. Specjalista ustala, jaka substancja lub zachowanie powoduje problem, jak długo trwa uzależnienie, czy występują objawy abstynencyjne oraz czy pacjent cierpi równocześnie na depresję, zaburzenia lękowe, psychozę lub inne zaburzenia psychiczne. Znaczenie mają także wcześniejsze próby leczenia, choroby somatyczne, przyjmowane leki oraz sytuacja rodzinna. Dopiero na tej podstawie można dobrać intensywność terapii.

Pacjent, który funkcjonuje stabilnie i nie jest zagrożony ciężkim zespołem abstynencyjnym, może rozpocząć leczenie ambulatoryjnie bez pobytu w szpitalu. KCPU wskazuje, że system obejmuje poradnie, oddziały dzienne, placówki stacjonarne i programy postrehabilitacyjne.

Najczęściej spotykane formy leczenia można zestawić następująco:

Forma pomocy	Jak wygląda	Dla kogo może być stosowana
Poradnia ambulatoryjna	Wizyty u terapeuty, psychologa lub lekarza bez całodobowego pobytu	Osoby mogące funkcjonować poza placówką
Oddział dzienny	Kilka godzin terapii dziennie, powrót do domu po zajęciach	Pacjenci potrzebujący intensywniejszego programu
Leczenie stacjonarne	Pobyt całodobowy i zorganizowany program terapeutyczny	Osoby wymagające intensywnego, kontrolowanego środowiska
Detoksykacja	Medyczne leczenie objawów odstawienia	Pacjenci zagrożeni powikłaniami abstynencji
Psychoterapia indywidualna	Regularna praca pacjenta z terapeutą	Dobierana zależnie od diagnozy i celów
Psychoterapia grupowa	Terapia prowadzona w grupie pacjentów	Częsty element programów leczenia
Farmakoterapia	Leki dobrane przez lekarza	Wybrane uzależnienia i wskazania medyczne
Program substytucyjny	Leczenie farmakologiczne pod ścisłą kontrolą	Przede wszystkim określone przypadki uzależnienia od opioidów

Detoksykacji nie należy utożsamiać z właściwą terapią. Jej zadaniem jest przede wszystkim bezpieczne przeprowadzenie pacjenta przez okres odstawienia, wyrównanie zaburzeń somatycznych i leczenie powikłań. Po zakończeniu odtrucia mechanizmy psychologiczne, społeczne i behawioralne podtrzymujące uzależnienie nadal mogą działać.

Dlatego osoba zainteresowana leczeniem narkotyków może wcześniej sprawdzić, jak wygląda leczenie narkomanii i kolejne etapy odwyku. Przy planowanej detoksykacji przydatne jest także wyjaśnienie, czym różni się detoks narkotykowy od dalszej terapii. Obie podstrony są dostępne i dotyczą bezpośrednio kolejnych etapów leczenia.

Kiedy odstawianie wymaga pomocy medycznej?

Nie każdą substancję należy odstawiać samodzielnie. Ryzyko zależy między innymi od rodzaju środka, dawki, czasu używania, chorób współistniejących i równoczesnego stosowania innych substancji. Szczególnej oceny lekarskiej wymagają osoby długo i intensywnie pijące alkohol oraz pacjenci stosujący niektóre leki uspokajające czy nasenne.

Pilnej oceny wymagają zwłaszcza:

• drgawki;
• utrata lub poważne zaburzenia świadomości;
• omamy;
• silne pobudzenie i dezorientacja;
• zaburzenia oddychania;
• ciężkie wymioty i odwodnienie;
• objawy ostrego zatrucia;
• gwałtowne pogorszenie stanu psychicznego;
• zachowania stwarzające bezpośrednie zagrożenie dla pacjenta lub otoczenia.

Przy utracie świadomości po spożyciu alkoholu nie należy zakładać, że osoba po prostu „mocno śpi”. Materiał dotyczący objawów zatrucia alkoholowego i zasad pierwszej pomocy opisuje między innymi zaburzenia świadomości, problemy z oddychaniem, drgawki i sytuacje wymagające wezwania 112 lub 999.

Jak wygląda terapia uzależnień i co rzeczywiście leczy?

Psychoterapia pozostaje jednym z podstawowych elementów leczenia wielu uzależnień, ale nie istnieje jeden program odpowiedni dla każdego pacjenta. KCPU wymienia między innymi psychoterapię poznawczo-behawioralną, społeczność terapeutyczną, model 12 kroków, zarządzanie przypadkiem, poradnictwo rodzinne i interwencje kryzysowe. W praktyce placówki często łączą kilka metod. Leczenie może obejmować sesje indywidualne, grupowe i rodzinne, a w zależności od diagnozy również konsultacje lekarskie.

Terapia nie ogranicza się do przekonywania pacjenta, żeby „przestał pić” albo „przestał brać”. Jej zadaniem jest również rozpoznanie czynników wyzwalających, sposobów reagowania na głód, ryzykownych sytuacji i mechanizmów prowadzących do nawrotu.

„Na leczenie uzależnień nie potrzebujesz skierowania ani jako pacjent, ani jako osoba bliska osobie uzależnionej.”
(Pacjent.gov.pl, materiał NFZ dotyczący pomocy psychiatrycznej i leczenia uzależnień).

W pierwszych tygodniach terapeuta może koncentrować się na ustabilizowaniu sytuacji: zatrzymaniu używania lub ograniczeniu szkód, rozpoznawaniu głodu, planowaniu dnia i unikaniu najbardziej ryzykownych sytuacji. Kolejne etapy częściej dotyczą zachowań i przekonań podtrzymujących uzależnienie, relacji, emocji oraz odbudowania funkcjonowania poza nałogiem.

Praca może obejmować:

1. dokładną diagnozę problemu;
2. określenie celu leczenia;
3. analizę sytuacji wywołujących głód;
4. ćwiczenie sposobów reagowania na impuls;
5. rozpoznawanie mechanizmów racjonalizowania używania;
6. naukę regulowania emocji;
7. odbudowę relacji rodzinnych;
8. leczenie chorób współistniejących;
9. plan postępowania w razie nawrotu;
10. dalszą terapię i postrehabilitację po zakończeniu podstawowego programu.

Nawrót nie musi oznaczać zakończenia leczenia. Klinicznie istotniejsze jest ustalenie, co do niego doprowadziło i jak zmodyfikować plan terapeutyczny, aby ograniczyć ryzyko kolejnego epizodu.

Gdy uzależnieniu towarzyszy depresja, lęk albo psychoza

Część pacjentów wymaga jednoczesnego leczenia uzależnienia i innego zaburzenia psychicznego. Alkohol lub narkotyki mogą nasilać depresję, lęk i objawy psychotyczne, natomiast nieleczone zaburzenie psychiczne może zwiększać ryzyko ponownego używania substancji.

Taką sytuację określa się często jako podwójną diagnozę. Szczegółowo opisano ją w materiale o tym, jak rozpoznaje się współwystępowanie uzależnienia i zaburzeń psychicznych. W takim przypadku nie powinno się automatycznie zakładać, że wszystkie objawy psychiczne są wyłącznie skutkiem uzależnienia.

W diagnostyce lekarz i terapeuta próbują ustalić między innymi:

• czy objawy psychiatryczne występowały przed rozwojem uzależnienia;
• czy utrzymują się w okresie abstynencji;
• czy pojawiają się wyłącznie podczas zatrucia lub odstawienia;
• czy pacjent używa substancji do tłumienia lęku, bezsenności albo objawów traumy;
• czy stosowane substancje wpływają na skuteczność lub bezpieczeństwo leczenia psychiatrycznego.

Takie rozróżnienie wpływa bezpośrednio na dobór leczenia.

Psychoterapia, leki czy jedno i drugie?

Farmakoterapia nie jest alternatywą dla całego procesu terapeutycznego, ale w części uzależnień może być jego istotnym składnikiem. Leki mogą być wykorzystywane podczas leczenia zespołu abstynencyjnego, do ograniczenia głodu, podtrzymania abstynencji, zmniejszenia intensywności używania lub leczenia współistniejących chorób psychicznych. Decyzję podejmuje lekarz po ocenie wskazań, przeciwwskazań i możliwych interakcji. KCPU podkreśla, że farmakoterapia jest najczęściej łączona z oddziaływaniami psychospołecznymi.

W przypadku uzależnienia od alkoholu w polskich materiałach KCPU wymieniane są między innymi naltrekson, akamprozat, nalmefen oraz disulfiram. Nie są to jednak środki, które pacjent powinien dobierać samodzielnie. Poszczególne preparaty mają inne mechanizmy, wskazania i przeciwwskazania, a disulfiram po połączeniu z alkoholem może wywołać niebezpieczną reakcję.

Element leczenia	Główny cel
Detoksykacja	Bezpieczne opanowanie ostrego odstawienia
Psychoterapia	Zmiana zachowań i mechanizmów podtrzymujących uzależnienie
Farmakoterapia	Wsparcie leczenia w określonych wskazaniach
Leczenie psychiatryczne	Terapia współistniejących zaburzeń
Terapia rodzinna	Praca nad funkcjonowaniem systemu rodzinnego
Grupy samopomocowe	Wsparcie społeczne i utrzymywanie zmiany
Postrehabilitacja	Powrót do stabilnego funkcjonowania po intensywnym leczeniu

W uzależnieniu od opioidów odrębną metodą jest leczenie substytucyjne. KCPU publikuje listę programów oraz zasady ich prowadzenia; program musi działać w odpowiednio uprawnionej placówce i podlega regulacjom medycznym oraz administracyjnym.

Gdzie szukać pomocy w leczeniu uzależnień w Polsce?

Osoba dorosła nie musi rozpoczynać od prywatnego ośrodka ani czekać na skierowanie od lekarza rodzinnego. NFZ potwierdza, że do poradni leczenia uzależnień skierowanie nie jest wymagane. Pacjent ma w niej dostęp między innymi do porad lekarskich oraz terapii prowadzonej przez specjalistę psychoterapii uzależnień, psychologa, psychoterapeutę lub instruktora terapii uzależnień. Leczenie może odbywać się ambulatoryjnie, dziennie lub stacjonarnie, zależnie od wskazań.

„Leczenie uzależnienia w placówkach, posiadających kontrakt z NFZ jest bezpłatne.”
(Rzecznik Praw Pacjenta, informacja dotycząca pomocy osobom uzależnionym od substancji psychoaktywnych).

Rzecznik Praw Pacjenta wskazuje również, że z odpowiedniej oferty mogą korzystać osoby ubezpieczone i nieubezpieczone oraz że pacjent nie jest związany rejonizacją w opisanym zakresie leczenia. W przypadku leczenia osób uzależnionych od narkotyków KCPU wprost podaje, że leczenie, rehabilitacja i reintegracja są udzielane bezpłatnie, bez konieczności posiadania ubezpieczenia zdrowotnego.

Najbardziej praktyczne drogi wejścia do systemu są następujące:

• poradnia leczenia uzależnień – można zgłosić się bez skierowania;
• KCPU – prowadzi informacje o pomocy oraz interaktywną mapę placówek;
• NFZ – umożliwia wyszukiwanie placówek i terminów świadczeń;
• lekarz psychiatra – również dostępny ambulatoryjnie bez skierowania;
• szpital psychiatryczny lub izba przyjęć – w nagłym stanie pacjent może zgłosić się bez skierowania, a o przyjęciu decyduje lekarz;
• 112 lub 999 – gdy występuje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia.

Aktualną bazę i informacje można sprawdzić bezpośrednio w Krajowym Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom oraz w informatorze NFZ dotyczącym leczenia psychiatrycznego i uzależnień.

Telefony, od których można zacząć

KCPU podaje obecnie następujące kanały pomocy:

Pomoc	Numer	Godziny według KCPU
Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia”	800 199 990	codziennie 16:00–21:00
Telefon Zaufania – uzależnienia behawioralne	801 889 880	codziennie 17:00–22:00
Ogólnopolskie Pogotowie dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia”	800 120 002	całodobowo

Numer 800 199 990 jest bezpłatny. W przypadku telefonu dotyczącego uzależnień behawioralnych koszt połączenia zależy od taryfy operatora. Aktualność tych danych potwierdza strona KCPU dostępna w sierpniu 2026 roku.

Uzależnienia behawioralne także mogą wymagać specjalistycznego leczenia

Problem leczenia nie dotyczy wyłącznie alkoholu i narkotyków. Publiczne informacje NFZ obejmują również hazard, media cyfrowe i inne uzależnienia behawioralne. W takich przypadkach nie występuje klasyczne odstawienie substancji, więc detoksykacja farmakologiczna nie jest podstawą terapii, ale skutki psychologiczne, rodzinne i finansowe mogą być poważne.

Terapia koncentruje się przede wszystkim na odzyskaniu kontroli nad zachowaniem, rozpoznaniu bodźców wyzwalających, ograniczeniu dostępu do sytuacji wysokiego ryzyka oraz leczeniu zaburzeń współwystępujących.

Przy uzależnieniu od hazardu pomoc może obejmować również:

• blokowanie dostępu do serwisów i aplikacji hazardowych;
• przekazanie części kontroli nad finansami zaufanej osobie;
• terapię poznawczo-behawioralną;
• pracę nad błędnymi przekonaniami dotyczącymi szans wygranej;
• leczenie współistniejącej depresji lub lęku;
• terapię rodzinną;
• pomoc w uporządkowaniu konsekwencji finansowych.

Kryterium problemu nie jest sama częstotliwość danego zachowania, lecz utrata kontroli i kontynuowanie go mimo szkód.

Jak rozpoznać moment, w którym trzeba zgłosić się po pomoc?

Nie trzeba czekać na całkowity rozpad życia zawodowego, rodzinnego lub zdrowotnego. W praktyce sygnałem do konsultacji jest już powtarzająca się utrata kontroli oraz nieskuteczne próby samodzielnego ograniczenia substancji lub zachowania.

Do szczególnie istotnych sygnałów należą:

• zwiększanie ilości lub częstotliwości używania;
• silny głód substancji albo zachowania;
• objawy odstawienia;
• porzucanie wcześniejszych zainteresowań;
• kłamstwa dotyczące ilości alkoholu, narkotyków lub wydawanych pieniędzy;
• zaniedbywanie pracy, nauki albo rodziny;
• używanie mimo chorób lub innych szkód;
• prowadzenie pojazdu albo podejmowanie innych ryzykownych działań pod wpływem;
• kilkukrotne bezskuteczne próby zaprzestania;
• coraz większa część dnia podporządkowana zdobywaniu, używaniu lub dochodzeniu do siebie.

Przy narkotykach pomocne może być wcześniejsze poznanie mechanizmu, dlaczego substancje psychoaktywne mogą prowadzić do tak silnego uzależnienia. Osoby odstawiające konopie znajdą natomiast osobny materiał dotyczący objawów odstawienia marihuany i ich przebiegu.

“We must urgently commit to bold actions (…) and make treatment for substance use disorders accessible and affordable.”
(dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, dyrektor generalny WHO, komunikat WHO z 25 czerwca 2024 r.).

Najczęstsze pytania o leczenie uzależnień

Czy na terapię uzależnień potrzebne jest skierowanie?

Nie, jeśli pacjent zgłasza się do poradni leczenia uzależnień. NFZ i Pacjent.gov.pl potwierdzają, że skierowanie w takim przypadku nie jest wymagane.

Czy leczenie uzależnień na NFZ jest bezpłatne?

Świadczenia w placówkach mających odpowiedni kontrakt z NFZ są finansowane ze środków publicznych. Rzecznik Praw Pacjenta wskazuje w odniesieniu do leczenia uzależnienia od substancji psychoaktywnych, że pomoc jest dostępna także dla osób nieubezpieczonych.

Czy detoks wystarczy, żeby wyleczyć uzależnienie?

Nie. Detoksykacja służy przede wszystkim bezpiecznemu przejściu przez odstawienie i stabilizacji stanu medycznego. Długoterminowe leczenie zwykle wymaga dalszej terapii, a w części przypadków także farmakoterapii, leczenia psychiatrycznego lub rehabilitacji psychospołecznej.

Czy można leczyć uzależnienie ambulatoryjnie?

Tak. Poradnie ambulatoryjne są jednym z podstawowych elementów polskiego systemu. Istnieją również oddziały dzienne, placówki całodobowe oraz programy postrehabilitacyjne, więc forma leczenia może zostać dostosowana do stanu pacjenta.

Czy rodzina osoby uzależnionej może dostać pomoc?

Tak. Publiczny system przewiduje świadczenia również dla osób bliskich i współuzależnionych spełniających odpowiednie kryteria. Pomoc może obejmować poradnictwo, terapię i wsparcie psychologiczne.

Gdzie zgłosić się jako pierwszy krok?

Najprościej skontaktować się z poradnią leczenia uzależnień albo skorzystać z mapy placówek KCPU. Można również zadzwonić pod 800 199 990, czynny według aktualnych danych KCPU codziennie od 16:00 do 21:00. Jeśli występują drgawki, utrata świadomości, poważne zaburzenia oddychania lub inne bezpośrednie zagrożenie życia, potrzebna jest natomiast pomoc ratunkowa pod numerem 112 lub 999.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Niższe rachunki latem – na czym realnie zaoszczędzić w wakacje