Bezpieczne opalanie – jak chronić skórę przed słońcem i nie poparzyć się

Bezpieczne opalanie nie polega na wydłużaniu pobytu na słońcu dzięki kremowi z filtrem. Najskuteczniejsza ochrona obejmuje ograniczenie ekspozycji w godzinach największego nasłonecznienia, pozostawanie w cieniu, ubranie osłaniające skórę, kapelusz, okulary przeciwsłoneczne oraz prawidłowo dobrany preparat chroniący jednocześnie przed promieniowaniem UVA i UVB — informuje Krysztalowy, powołując się na zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia.

Opalenizna nie jest dowodem, że skóra przyzwyczaiła się do słońca. Ciemniejszy kolor powstaje, gdy komórki skóry zwiększają produkcję melaniny w odpowiedzi na uszkodzenie wywołane promieniowaniem ultrafioletowym. Naturalna opalenizna zapewnia ochronę odpowiadającą zaledwie SPF 2–4 i nie zabezpiecza przed długoterminowymi skutkami ekspozycji, takimi jak nowotwory skóry czy przedwczesne starzenie.

„There is no such thing as a healthy tan” — podkreśla WHO w informacji o skutkach promieniowania UV.

Co dzieje się ze skórą podczas opalania

Promieniowanie słoneczne docierające do skóry obejmuje przede wszystkim UVA i UVB. Promieniowanie UVB ma krótszą falę i odpowiada w dużej mierze za rumień oraz oparzenia słoneczne. Jego natężenie jest szczególnie wysokie latem i w środkowej części dnia. UVA przenika głębiej, dociera do skóry również przy zachmurzonym niebie i przechodzi przez szyby. Jest związane między innymi z uszkodzeniami struktur podporowych skóry, przebarwieniami i procesem fotostarzenia.

Brak widocznego zaczerwienienia nie oznacza, że skóra nie otrzymała dawki promieniowania zdolnej wywołać uszkodzenia. UVA nie zawsze powoduje natychmiastowy rumień, dlatego jego skutki mogą pozostawać niewidoczne przez dłuższy czas. Skóra może wyglądać na równomiernie opaloną, a jednocześnie kumulować uszkodzenia komórkowe.

Ochrona przeciwsłoneczna jest potrzebna także po uzyskaniu opalenizny. Państwowa Inspekcja Sanitarna przypomina, że ciemniejszy kolor skóry nie zatrzymuje dalszego działania promieniowania UV, a filtry jedynie ograniczają jego wpływ — nie tworzą całkowitej bariery.

Szczególnie niebezpieczne są oparzenia słoneczne. Zaczerwienienie, pieczenie, ból, obrzęk, pęcherze i złuszczanie naskórka oznaczają, że skóra została uszkodzona. Ryzyko rośnie przy długim przebywaniu na plaży, nad wodą, w górach i na otwartej przestrzeni, gdzie promienie mogą dodatkowo odbijać się od piasku, wody lub jasnych powierzchni.

Jaki filtr SPF wybrać

SPF, czyli Sun Protection Factor, określa poziom ochrony przed promieniowaniem UVB odpowiedzialnym między innymi za oparzenia. Nie opisuje samodzielnie pełnej ochrony przed UVA, dlatego na opakowaniu należy szukać informacji, że produkt jest szerokopasmowy albo chroni zarówno przed UVA, jak i UVB. W Unii Europejskiej ochronę UVA może potwierdzać symbol „UVA” umieszczony w okręgu.

WHO zaleca preparaty szerokopasmowe o wartości co najmniej SPF 30 na odsłonięte fragmenty skóry, których nie można osłonić ubraniem. Polski portal pacjent.gov.pl również wskazuje na co najmniej SPF 30 podczas przebywania na zewnątrz w ciepłe dni. Przy dłuższej ekspozycji, bardzo jasnej skórze, pobycie nad wodą, w górach albo w krajach o silnym nasłonecznieniu rozsądnym wyborem jest SPF 50 lub 50+.

Najczęściej stosowane oznaczenia wyglądają następująco:

• SPF 6 i 10 — niska ochrona;
• SPF 15, 20 i 25 — średnia ochrona;
• SPF 30 i 50 — wysoka ochrona;
• SPF 50+ — bardzo wysoka ochrona.

Różnica pomiędzy SPF 30 a SPF 50 nie oznacza, że drugi produkt pozwala przebywać na słońcu niemal dwa razy dłużej. Według materiałów Państwowej Inspekcji Sanitarnej SPF 30 zatrzymuje około 97 proc. promieniowania UVB, a SPF 50 około 98 proc. Żaden kosmetyk nie daje stuprocentowej ochrony.

„Nie ma 100% ochrony przed promieniami UV, nawet przy najwyższym SPF 50+” — wskazuje Państwowa Inspekcja Sanitarna.

Wyższy SPF pozostaje jednak istotny, ponieważ w rzeczywistych warunkach ludzie często nakładają zbyt mało kosmetyku, ścierają go ubraniem lub ręcznikiem i zapominają o ponownej aplikacji. Im cieńsza warstwa, tym rzeczywista ochrona jest niższa od wartości podanej na opakowaniu.

Ile kremu z filtrem należy nałożyć

Jednym z najczęstszych błędów jest używanie symbolicznej ilości preparatu. WHO zaleca obfitą aplikację. Dla całego ciała osoby dorosłej podaje orientacyjnie od trzech do czterech czubatych łyżek produktu. Preparat powinien pokrywać wszystkie odsłonięte miejsca równą, widoczną przed roztarciem warstwą.

Na twarz i szyję często stosuje się praktyczną zasadę dwóch linii kremu wyciśniętych wzdłuż palca wskazującego i środkowego. Nie jest to jednak uniwersalna miara dla każdego kosmetyku, ponieważ produkty różnią się gęstością i sposobem dozowania. Najważniejsze jest pełne pokrycie skóry, bez pomijania linii włosów, skroni, uszu, karku i przestrzeni wokół oczu.

Na ciele szczególnie łatwo pominąć:

• grzbiety dłoni i stóp;
• uszy, kark, ramiona oraz okolice łopatek;
• skórę przy krawędzi stroju kąpielowego;
• łydki, kolana i zgięcia nóg;
• usta, które wymagają pomadki ochronnej z filtrem.

Jedna poranna aplikacja nie wystarcza na cały dzień. Preparat ściera się pod wpływem potu, piasku, odzieży, ręcznika i kontaktu z wodą. Nawet kosmetyk oznaczony jako wodoodporny zachowuje deklarowaną odporność jedynie przez określony czas testu i wymaga ponownego nałożenia po pływaniu.

Kiedy nakładać filtr i jak często ponawiać aplikację

Preparat przeciwsłoneczny należy rozprowadzić przed wyjściem na słońce. Polskie stacje sanitarno-epidemiologiczne zalecają najczęściej aplikację około 15–30 minut wcześniej, aby produkt mógł utworzyć równomierną warstwę na skórze.

Aplikację trzeba powtarzać mniej więcej co dwie godziny, a także każdorazowo po kąpieli, intensywnym poceniu, wytarciu skóry ręcznikiem lub starciu preparatu. Część polskich zaleceń wskazuje przedział dwóch–trzech godzin, jednak podczas silnego nasłonecznienia bezpieczniej przyjąć krótszy czas. WHO również zaleca ponowne nakładanie preparatu co około dwie godziny.

Krem trzeba nałożyć ponownie także wtedy, gdy opakowanie zawiera oznaczenie „water resistant”. Odporność na wodę nie oznacza całodziennej ochrony po pływaniu. Po wyjściu z basenu lub morza ciało jest zwykle wycierane, a ręcznik mechanicznie usuwa znaczną część produktu.

Kosmetyk nie może służyć jako argument za pozostaniem na plaży przez kolejne godziny. WHO jednoznacznie zaznacza, że filtr przeciwsłoneczny nie powinien być używany do wydłużania czasu ekspozycji. Może opóźnić pojawienie się oparzenia, ale nie blokuje całego promieniowania docierającego do skóry.

Jak sprawdzić ochronę przed UVA

Wysoka wartość SPF nie wystarcza, gdy preparat nie zapewnia właściwej ochrony UVA. Komisja Europejska zaleca wybieranie produktów chroniących przed obydwoma głównymi zakresami promieniowania. Zgodnie z europejskimi zasadami deklarowana ochrona UVA powinna stanowić co najmniej jedną trzecią ochrony UVB wynikającej z SPF.

Na opakowaniu warto szukać:

• symbolu UVA w okręgu;
• określenia „broad spectrum” lub „szerokie spektrum”;
• wyraźnej informacji o ochronie UVA i UVB;
• daty trwałości oraz symbolu określającego czas użycia po otwarciu.

Produkt przechowywany przez wiele godzin w rozgrzanym samochodzie, pozostawiony na pełnym słońcu albo używany długo po terminie może nie zachowywać pierwotnych właściwości. Tubę lub butelkę najlepiej trzymać w cieniu, torbie albo zamkniętym pojemniku.

Nie należy mieszać kremu przeciwsłonecznego z balsamem, podkładem czy olejkiem przed nałożeniem. Rozcieńczenie produktu utrudnia uzyskanie warstwy odpowiadającej testowanej wartości SPF. Kolejne kosmetyki można nakładać osobno, pozostawiając czas na równomierne rozprowadzenie filtra.

Indeks UV pokazuje, kiedy ochrona jest potrzebna

Indeks UV opisuje spodziewane natężenie promieniowania ultrafioletowego w danym miejscu i czasie. WHO zaleca stosowanie ochrony przeciwsłonecznej od wartości UVI 3. Przy niższych wartościach krótkoterminowe ryzyko uszkodzeń jest ograniczone, choć indywidualna wrażliwość skóry nadal ma znaczenie.

Indeks warto sprawdzić przed wyjściem, a nie dopiero po dotarciu na plażę. Jest publikowany w prognozach pogody i aplikacjach mobilnych. SunSmart Global UV App, przygotowana przy udziale WHO, pokazuje lokalny poziom UV oraz godziny, w których należy zastosować środki ochronne.

Najsilniejszego promieniowania można spodziewać się zwykle w środkowej części dnia. WHO zaleca ograniczanie pobytu na słońcu między godziną 10.00 a 16.00, szczególnie wtedy, gdy indeks UV jest wysoki. Polskie materiały sanitarne wskazują, że UVB działa szczególnie intensywnie między 10.00 a 15.00.

Zachmurzenie nie eliminuje zagrożenia. Promieniowanie UV może przenikać przez chmury, dlatego brak ostrego światła i uczucia gorąca nie oznacza, że filtr jest zbędny. Chłodny wiatr dodatkowo zmniejsza odczuwanie temperatury skóry i może opóźnić zauważenie rozwijającego się oparzenia.

Cień, ubranie i okulary są częścią ochrony

Najlepsza ochrona nie opiera się wyłącznie na kosmetyku. WHO wskazuje, że pierwszeństwo powinny mieć cień i odzież, a filtr należy stosować na miejsca, których nie da się zasłonić.

Ubranie powinno osłaniać ramiona, plecy i dekolt. Gęsto tkane materiały przepuszczają mniej promieniowania niż cienkie, luźno tkane tkaniny. Na rynku dostępne są też ubrania z oznaczeniem UPF, które określa ich zdolność do ograniczania przenikania promieni UV.

Kapelusz powinien mieć szerokie rondo osłaniające twarz, uszy i kark. Czapka z daszkiem chroni czoło i część twarzy, ale pozostawia odsłonięte uszy oraz tylną część szyi.

Okulary przeciwsłoneczne powinny zapewniać ochronę przed UVA i UVB. WHO zaleca modele osłaniające oczy także z boków oraz zatrzymujące 99–100 proc. promieniowania obu zakresów. Sam ciemny kolor szkieł nie potwierdza właściwości ochronnych.

„Ochrona przed słońcem powinna obejmować odzież, kapelusz, okulary, cień i filtr przeciwsłoneczny” — wskazuje WHO w zaleceniach dotyczących indeksu UV.

Parasol plażowy zmniejsza bezpośrednią ekspozycję, ale nie zatrzymuje promieni odbitych od piasku i wody. Przebywając pod parasolem, nadal trzeba chronić odsłoniętą skórę oraz oczy.

Jak chronić dzieci przed słońcem

Skóra dzieci jest szczególnie wrażliwa, dlatego ochrona powinna opierać się przede wszystkim na unikaniu silnego nasłonecznienia, cieniu i odpowiednim ubraniu. Małe dzieci nie powinny długo przebywać na otwartym słońcu, zwłaszcza w godzinach największego natężenia UV.

Wózek ustawiony pod budką nie zawsze zapewnia bezpieczne warunki. Przykrywanie go grubą pieluchą lub kocem może ograniczać przepływ powietrza i powodować wzrost temperatury wewnątrz. Lepszym rozwiązaniem jest przewiewna osłona przeciwsłoneczna przeznaczona do danego modelu wózka oraz przebywanie w cieniu.

Na odsłonięte miejsca należy nakładać preparat odpowiedni dla wieku dziecka i stosować go zgodnie z instrukcją producenta. Szczególnej ochrony wymagają twarz, uszy, kark, ramiona, dłonie i stopy. Po kąpieli filtr trzeba ponowić, nawet gdy dziecko przebywało w wodzie krótko.

Dziecko powinno mieć lekkie ubranie osłaniające skórę, nakrycie głowy z rondem lub osłoną karku oraz okulary z potwierdzonym filtrem UV. Oparzenie słoneczne u dziecka, zwłaszcza z pęcherzami, gorączką, osłabieniem lub nasilonym bólem, wymaga konsultacji medycznej.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność

Większej ochrony potrzebują osoby z bardzo jasną skórą, piegami, jasnymi lub rudymi włosami, licznymi znamionami, przebytymi oparzeniami słonecznymi albo przypadkami nowotworów skóry w rodzinie. Szczególną ostrożność powinny zachować również osoby po zabiegach dermatologicznych oraz przyjmujące leki zwiększające wrażliwość na światło.

Działanie fotouczulające mogą mieć niektóre antybiotyki, preparaty przeciwtrądzikowe, leki moczopędne, przeciwzapalne oraz ziołowe produkty zawierające dziurawiec. Informacja o takim ryzyku powinna znajdować się w ulotce. W razie wątpliwości należy zapytać lekarza lub farmaceutę, czy podczas terapii konieczne jest całkowite unikanie słońca.

Ostrożność jest potrzebna także przy perfumach i kosmetykach zawierających substancje zapachowe lub składniki mogące wywoływać reakcje fototoksyczne. Nie powinno się nakładać perfum bezpośrednio na skórę przed intensywną ekspozycją słoneczną.

Co zrobić po oparzeniu słonecznym

Po pojawieniu się rumienia trzeba natychmiast przerwać ekspozycję i osłonić skórę. Chłodny prysznic lub kompres może zmniejszyć uczucie gorąca. Nie należy przykładać lodu bezpośrednio do skóry, ponieważ może spowodować dodatkowe uszkodzenie tkanek.

Skórę trzeba delikatnie nawilżać i chronić przed dalszym słońcem do czasu ustąpienia objawów. Pęcherzy nie należy przebijać. Ich obecność oznacza głębsze uszkodzenie skóry i zwiększa ryzyko zakażenia.

Pomocy medycznej wymagają między innymi rozległe oparzenia, duże pęcherze, silny ból, gorączka, dreszcze, nudności, zawroty głowy, splątanie, osłabienie lub objawy odwodnienia. U dzieci próg konsultacji powinien być niższy, ponieważ szybciej tracą płyny i gorzej znoszą przegrzanie.

Oparzenie nie staje się mniej istotne dlatego, że zaczerwienienie znika po kilku dniach. Uszkodzenie zostało już wywołane, a kolejne ekspozycje mogą zwiększać skumulowane ryzyko zdrowotne.

Najczęstsze błędy podczas opalania

Samo posiadanie kremu z wysokim SPF nie daje ochrony, jeśli produkt zostanie nałożony zbyt cienko, nierównomiernie lub dopiero po pojawieniu się zaczerwienienia. Błędem jest również pomijanie ochrony w pochmurny dzień i uznawanie, że skóra po kilku dniach urlopu „przyzwyczaiła się” do słońca.

Do najczęstszych błędów należą:

• nakładanie filtra tylko raz dziennie;
• pomijanie uszu, karku, dłoni, stóp i ust;
• używanie wyłącznie kosmetyku do makijażu z SPF;
• traktowanie SPF jako pozwolenia na dłuższe opalanie;
• rezygnacja z ochrony po uzyskaniu opalenizny;
• korzystanie ze starego lub przegrzanego produktu;
• pozostawanie na słońcu w godzinach najwyższego indeksu UV.

Kosmetyk do twarzy lub podkład z SPF może być elementem ochrony, ale tylko wtedy, gdy zostanie nałożony w ilości odpowiadającej warunkom testowym. W praktyce makijażu używa się zwykle znacznie mniej, dlatego nie powinien być jedynym zabezpieczeniem podczas dłuższego pobytu na zewnątrz.

Opalenizna bez poparzeń nadal wymaga ograniczenia ekspozycji

Możliwe jest stopniowe ciemnienie skóry bez ostrego oparzenia, ale nie oznacza to braku szkody. Opalenizna jest reakcją obronną organizmu na promieniowanie. Najbezpieczniejszym sposobem uzyskania ciemniejszego koloru skóry pozostają kosmetyki samoopalające, które nie wymagają ekspozycji na UV. Taki produkt nie zastępuje jednak filtra, jeśli na opakowaniu nie ma wyraźnej deklaracji ochrony przeciwsłonecznej.

Solarium nie jest bezpieczną alternatywą dla słońca. WHO zaleca unikanie lamp i urządzeń opalających, ponieważ promieniowanie emitowane przez solaria uszkadza skórę oraz oczy.

Prawidłowa ochrona nie polega na całkowitym unikaniu aktywności na świeżym powietrzu. Kluczowe jest planowanie pobytu zgodnie z indeksem UV, wybieranie godzin o niższym nasłonecznieniu, korzystanie z cienia, osłanianie skóry i regularne stosowanie szerokopasmowego preparatu o odpowiednim SPF.

Filtr jest ostatnią warstwą zabezpieczenia, a nie jedyną. Nawet SPF 50+ nie zastąpi kapelusza, ubrania, okularów i przerwy od słońca. Tak rozumiane bezpieczne opalanie pozwala ograniczyć ryzyko oparzeń, przebarwień, uszkodzeń oczu, fotostarzenia oraz długoterminowych konsekwencji zdrowotnych.

Na stronie Kryształowy Płomyk znajdziesz więcej wartościowych treści, inspiracji i praktycznych wskazówek na co dzień. Rekomendujemy także lekturę artykułu: Uzależnienie od automatów hazardowych: mechanizm, objawy i leczenie krok po kroku w Polsce i online